Вячаслаў Насевіч: У Беларусі рэалізаваўся не зусім той спосаб пабудовы нацыі, да якога заклікалі нацыянальныя агітатары

“Наша Ніва”, 10 лютага 2015 г.

Перш за ўсё абгавару, што я разглядаю ідэнтычнасць як шматузроўневую з’яву. Чалавек схільны атаясамліваць сябе з колам сваіх родзічаў, сацыяльнай альбо прафесійнай групай, зямляцтвам (малой радзімай), этнасам (нацыяй), цывілізацыйнымі альбо канфесійнымі супольнасцямі (хрысціянін, еўрапеец).

Праявы беларускай ідэнтычнасці могуць мець, як мінімум, дзве формы: можна лічыць сябе беларусам і адначасова прадстаўніком больш шырокай супольнасці (палякам, рускім, савецкім і да т.п.), а можна прыдаваць сваёй беларускасці выключнае значэнне, выкарыстоўваць яе для супрацьпастаўлення іншым супольнасцям.

Раннія праявы беларускай ідэнтычнасці тычацца, безумоўна, першага варыянта. Неабходнай умовай для іх з’яўлення было замацаванне «блукаючага» паняцця «Белая Русь» (AlbaRussua) за канкрэтнай тэрыторыяй – адным з рэгіёнаў ВКЛ, каторы раней называўся «Руссю» ў вузкім сэнсе (паўночна-усходняй паловай сучаснай Беларусі). Гэта адбылося на працягу прыкладна паловы стагоддзя пасля Люблінскай уніі 1569 г. Першыя выпадкі ўжывання тэрміна «Белая Русь» у такім сэнсе датуюцца пачаткам 1580-х гг., і тады ж у польскамоўнай хроніцы М. Стрыйкоўскага з’яўляецца тэрмін «літоўскія беларусакі» (Biełorussacy litewscy), у старабеларускім перакладзе пададзены як «беларусцы». У 1586 г. выхадзец з полацкай шляхты Саламон Рысінскі (1565?–1625) пры паступленні ў адзін ў універсітэтаў Германіі вызначае сваё паходжанне вынайдзеным, напэўна, ім самім грэка-славянскім гібрыдам Leucorussus, што можна згодна з А. Латышонкам лічыць першай свядомай праявай беларускай самаідэнтыфікацыі.[1] При гэтым Рысінскі усведамляў сябе і літвінам, і палякам, і нават «сарматам» у тым сэнсе, які надаваўся ў той час паняццю «Еўрапейская Сарматыя». У першай чвэрці XVII ст. выкарыстанне хароніма «Белая Русь» у мясцовым ужытку стала, відаць, агульнапрынятым. Маскоўскі патрыярх Філарэт у 1619 г. прыгадваў праваслаўных «Польскай і Літоўскай дзяржавы», якія «там называются белорусцами».[2]

Але да канца існавання Рэчы Паспалітай ва ўраджэнцаў Белай Русі не было асаблівых падстаў падкрэсліваць сваю рэгіянальную ідэнтычнасць. Нашмат важнейшая была прыналежнасць да канфесіі (праваслаўная вера ў Рэчы Паспалітай звычайна пазначалася як «грэка-руская», а ўніяцкая — як проста «руская), для шляхты — прыналежнасць да палітычнай нацыі «літвінаў» і «польскае» грамадзянства Рэчы Паспалітай у цэлым. Пры адрозненні ад этнічных балтаў славянскае насельніцтва ВКЛ пазначалася як «Русь», «рускія», а падстаў для супрацьпастаўлення украінцам у той час яшчэ не было. У крайнім выпадку жыхароў сучаснай Беларусі можна было вызначыць па дзяржаўнай прыналежнасці, і тады яны выступалі як «літвіны» ў шырокім сэнсе.

Праявы беларуская ідэтнычнасці ў XIX ст. настолькі нешматлікія, што ў апошні час вандруюць з адной публікацыі ў іншую. Не прэтэндуючы на нешта новае, паспрабую іх сістэматызаваць.

У 1810-я гг. ў асяроддзі эліты заходніх губерняў Расійскай імперыі зараджаецца працэс, які вызначаецца як першая фаза канструіравання мадэрнай беларускай нацыі: этнаграфічная цікаўнасць да культуры і мовы «простага люду», збор і публікацыя яго фальклёра, а таксама спробы навуковай класіфікацыі «рускай» канцылярскай мовы ВКЛ. Пачатак паклалі публікацыя М. Чарноцкай «Пра перажыткі славянскай міфалогіі, што захаваліся ў звычаях вясковага люду на Белай Русі» (1817 г.) і этнаграфічны нарыс І. Шыдлоўскага пра вясельны абрад у Гайненскім прыходзе Барысаўскага павета (1819 г.). Абедзве яны, як і работы К. Фалютынскага, А. Рыпінскага, Я. Чачота, што паследавалі за імі ў 1820-я — 40-я гг., [3] публікаваліся на польскай мове, за выключэннем хіба што рускамоўнай работы К. Калайдовіча «О белорусском наречии» (1822 г.). Для іх аўтараў, у большасці выхадцаў з мясцовай каталіцкай шляхты, дамінуючай рэгіянальнай ідэнтычнасцю была «літвінская», а ў нацыянальным сэнсе яны былі ўдзельнікамі працэсу фармавання мадэрнай польскай нацыі, які бурна адбываўся ў той час і ў каторым выхадцы з сучаснай Беларусі адыгравалі ледзь не галоўную ролю (яскравыя прыклады — Т. Зан і А. Міцкевіч).

Выключэнне, апрача каларытнай постаці Ф. Булгарына (1789–1859), уяўляла сабой у 1820-я гг. група выкладчыкаў Віленскага ўніверсітэта, што паходзіла з уніяцкага духавенства Беласточчыны: М. Баброўскі (1785—1848), І. Даніловіч (1787—1843) і інш. Нягледзячы на працу ва ўніверсітэце, які адыгрываў ролю аднаго з «рэактараў» польскага нацыянальнага праекта, іх нешляхецкае і некаталіцкае паходжанне не дазволіла адназначна далучыцца да гэтага праекта. Але выпрацаваць альтэрнатыўную ідэнтычнасць у тых умовах было складана. Паводле эпісталярнага сведчання М. Баброўскага, яго сябра І. Даніловіч пасля пераезду ў Харкаў і сутыкнення з украінскім нацыянальным рухам, што зараджаўся там, «цалкам схахліўся ці таксама аказачэў».[4] Для самога Баброўскага у канцы жыцця дамінантнай стала, відаць, агульнаславянская ідэнтычнасць, чаму спрыялі прафесійныя заняткі славянскім мовазнаўствам.

На працягу 1830-х — 1840-х гг. выхадцы з уніяцкага духавенства беларускіх у тагачасным разуменні губерняў, г. зн. Віцебскай і Магілёўскай, неаднаразова вызначаюць сябе як «беларусаў» альбо «беларусцаў» — але не ў этнічным, а хутчэй у рэгіянальным сэнсе. Гэта былі, у прыватнасці, выдаўцы паэтычнага зборніка ў Пецярбурзе ў 1837 г. тры браты Гржымалоўскія, навуковец-лінгвіст К. Касовіч (каторы выкарыстоўваў псеўданім «Белорус К.К.»), аўтар артыкула «Слова два о языке и грамотности Белой Руси» (1843 г.) І. Цітовіч. Апошні пры гэтым заяўляў, што вывучэнне беларускай гутаркі «может послужить к обогащению и украшению родного русского языка»,[5] выступіўшы тым самым прадцечай «заходнерусізму».

Да сярэдзіны XIX в. стала больш-менш відавочна, што этнаграфічныя асаблівасці Белай Русі не маюць прынцыповых адрозненняў ад тэрыторыі на паўднёвы захад ад яе, якая раней (таксама з пачатку XVII ст.) часткова пазначалася як «Чорная Русь», а часткова — як «Літва». Неўзабаве гэта прывяло да распаўсюджання на ўсю гэтую тэрыторыю тэрміна «Белоруссия», які набыў, такім чынам, ролю этнакультурнага маркёра. Мінскі праваслаўны епіскап М. Галубовіч у 1866 г. ужо упэўнена сцвярджаў: «В состав Белоруссии входят губернии Витебская, Могилевская, часть Виленской, Минская и Гродненская».[6]

Хіба што першае сведчанне самаідэнтыфікацыі ў якасці беларусаў дробнага чыноўніцтва маецца ў мемуарах І. Захар’іна, каторы так характарызаваў нізавых ураднікаў Магілёўскай губерніі, з каторымі працаваў у 1860-е гг.: «Это были местные урожденцы – «белоруссы», как они стали называть себя после усмирения восстания». На яго думку, яны «вредили, насколько могли, русскому делу».[7]

Цікавасць уяўляе ідэнтычнасць А. Кіркора (1818—1886), выхадца з каталіцкай шляхты Мсціслаўшчыны. Ён безумоўна знаходзіўся пад уздзеяннем ідэй «літвінства» і «краёвасці», але ў перапісцы са славянафілам М. Катковым вызначаў сябе «не природным поляком, а белорусом».[8] Яго і яго аднадумцаў тычыцца ацэнка М. Каяловічам поглядаў «лучших людей, представителей польской партии» у Вільні 1850-х гг., паводле якіх «история выработала для белорусов особую национальность».[9] Сам Кіркор, ужо будучы ў Пецярбурзе, пісаў у 1872 г. Ю. Крашэўскаму: «Ёсць яшчэ думка, моцная і шматлікая, якая не хоча супольнасцт ані з Польшчай, ані з Масквой, ані з маларусамі — а хоча ўласнага літоўска-беларускага жыцця, вядома, на федэрацыйных асновах».[10] Пры такіх поглядах уліцца ў расійскую культурную эліту ён, у адрозненнне ад Булгарына, не здолеў, а ў апошнія гады жыцця, праведзеныя ў Кракаве, не стаў сваім і для мясцовых палякаў. Відаць, яго погляды яшчэ раз меў на ўвазе Каяловіч у 1882 г., прыпамінаючы прыходзячыя да яго «з Варшавы праз Кракаў» пажаданні беларускаму краю «самостоятельного развития в ряду других славянских народов».[11]

Але ў цэлым каталіцкае шляхецкае асяроддзе працягвала фармаваць польскіх патрыётаў, якія на рэгіянальным узроўні адчувалі сябе літвінамі. Часта яны з сімпатыяй выказваліся пра беларускіх сялян, не атаясамліваючы пры гэтым сябе з імі. У гэтай лініі можна асабліва вызначыць В. Дуніна-Марцінкевіча (1808–1884), У. Сыракомлю (1823–1862) і В. К. Каліноўскага (1838–1864), пазней яе ў пэўным сэнсе працягвае Ю. Пілсудскі (1867–1935).

Для праваслаўнай моладзі ідэнтычнасць на рэгіянальным узроўні была, як правіла, беларускай, а на нацыянальным — вялікарускай. Такімі былі погляды этнографа-аматара, выхадца з сям’і праваслаўнага святара, П.Шпілеўскага (1823—1861). Ананімны аўтар апублікаваных у 1862 г. «Рассказов на белорусском наречии» прытрымліваўся аналагічнай іерархіі: «Мы сами по соби народ особный — Белоруссы!». І ў той жа час: «Русскими, а не Поляками мы повинны называтца».[12] Ідэйны лідэр «заходнерусізму», таксама сын святара, М.Каяловіч (1828—1891) у 1850-я гг. вызначаў сябе як «літвіна», у публікацыях 1860-х гг. дапускаў выражэнні накшталт «у нас, в Белоруссии», але цалкам падпарадкаваў рэгіянальную самасвядомасць пачуццю прыналежнасці да вялікарускай нацыі, называючы сябе «западно-руссом».

Пакаленнем пазней падобную двухузроўневую ідэнтычнасць меў яшчэ адзін «паповіч» — мовазнаўца Я. Карскі (1860—1931), які сваёй творчасцю завяршыў этнаграфічную фазу канструявання нацыі. На старце навуковай кар’еры ў 1885 г. ён характарызаваў сябе як «природного белорусса, получившего образование и воспитание среди белоруссов»,[13] пры гэтым у ХХ в. вызначыўся крайне скептычным стаўленнем да ідэі беларускай дзяржаўнасці і перспектываў беларускай літаратурнай мовы.

Але да таго ж пакалення належаў і А. Марчанка (1860 — пасля 1889), ці не першы беларускі сялянін, які здолеў паступіць ва ўніверсітэт. Прымкнуўшы да народнікаў, ён апынуўся ў ліку арганізатараў беларускай фракцыі «Народнай волі» ў Пецярбурзе, заяўляючы ў 1884 г. разам са сваімі таварышамі на старонках падпольнага часопіса «Гоман»: «Мы — белорусы и должны бороться за местные интересы белорусского народа и федеративную автономию страны»[14]. Гэта быў першы ў гісторыі тэкст, у каторым паняцці «беларусы», «народ» і «краіна» былі пастаўлены ў адзін сэнсавы шэраг.

Неўзабаве ступіў на навуковае попрышча М. Доўнар-Запольскі (1867—1934), выхадзец з дробнай неапалячанай шляхты і сын правінцыйнага жандарскага чыноўніка. Ужо ў першых яго нарысах «Белорусское прошлое», апублікаваных у 1888 г. у «Минском листке», гістарычны вопыт паланізацыі і русіфікацыі беларусаў ацэньваецца аднолькава негатыўна.[15] У ХХ ст. ён стаў асновапаложнікам нацыянальнай беларускай гісторыяграфіі і, ў адрозненне ад Карскага, гарачым прыхільнікам стварэння беларускай дзяржавы.

Важны ўнёсак у працэс нацыятворчасці выпала ўнесці ў 1890-я гг. Ф. Багушэвічу (1840—1900), постаць якога парадаксальная. Усё, што тычыцца сацыяльнай ролі, якую ён выконваў, у цэлым укладаецца ў схему двухузроўневай літвінска-польскай ідэнтычнасці: шляхціч-католік па паходжанні, удзельнік паўстання 1863 г., польскамоўны літаратар і актыўны карэспандэнт часопіса «Kraj», актывіст збору сродкаў на помнік А. Міцкевічу ў Вільні і арганізацыі нелегальных польскіх школ, ён выхаваў ўласных дзяцей перакананымі палякамі. Пазней сын Багушэвіча адмовіўся перадаць бацькоўскі архіў дзеячам беларускага руху менавіта на ідэйных падставах — будучы, паводле ацэнкі А. Цвікевіча, «заалагічным польскім шавіністам».[16]

Пры гэтым Багушэвіч, па прыкладу больш ранніх «хлапаманаў» (Чачота, Дуніна-Марцінкевіча і інш.) выдаў у 1891 г. на «мужыцкай» мове зборнік вершаў «Дудка беларуская». Праграмная роля ў ім, напэўна, прызначалася вершу «Хрэсьбіны Мацюка», сюжэтам якога выступае самавызначэнне сяляніна-католіка Мацея пад уздзеяннем казацкай нагайкі: «О так-то хрысцілі мяне казакі з тутэйшага ды у палякі!». Схаваўшы гэтую «ідэалагічную бомбу» сярод палітычна нейтральных вершаў, Багушэвіч вырашае для большага эфекту стварыць літаратурную містыфікацыю, дадаўшы да зборніка прадмову ад асобы таго ж персанажа. Але з вуснаў быццам бы канчаткова перахрышчанага ў палякі Мацея Бурачка выходзяць нечаканыя словы: «Наша мова для нас святая, бо яна нам ад Бога даная». Мне падаецца, што словы гэтыя не былі вынашанымі, абдуманымі. Не, яны нарадзіліся ў выніку азарэння, і, магчыма, аўтар «Дудкі беларускай» здзівіўся ім не менш, чым аўтар «Анны Карениной» — спробе Вронскага застраліцца. Ужыўшыся ў вобраз свайго персанажа, Багушэвіч раптам адчуў, што, у адрозненне ад яго самога, для Мацея не было камфортнага шляху ні ў палякі, ні ў вялікаросы — ад Бога дадзеная мова патрабавала адпаведнай этнічнай самаідэнтыфікацыі, а адмова ад яе азначала духоўную смерць: «Не пакідайце ж мовы нашай беларускай, каб не ўмерлі!»

Гэтая рамантычная сакралізацыя моўнай самабытнасці адыграла ролю каталізатара, адкрыўшы шлях да другой формы беларускай ідэнтычнасці — адмінантнай адносна ўсіх іншых іерархічных узроўняў, г. зн. нацыянальнай. Мова дадзена ад Бога, а што можа быць важней за выкананне Божай волі?

З мяжы ХХ ст. працэс нацыятворчасці пераходзіць у другую фазу — стадыю нацыянальнай агітацыі. У 1902 г. у Пецярбурзе Б. Эпімах-Шыпіла стварае «Гурток беларускай народнай адукацыі і культуры» у 1906 г. выходзяць газеты «Наша Доля» и «Наша Ніва». Амаль адразу ж вынікі праяўляюцца ў вясковай глыбінцы і сярод дыяспары. Ураджэнец Лагойшчыны і нацыянальны актывіст 1930-х гг. Адам Варлыга ўспамінаў, што ўпершыню слова «беларус» ён пачуў у 15-гадовым узросце, летам 1905 г., ад новага мясцовага ксяндза-»жмудзіна», выхадца з гуртка Эпімах-Шыпілы, а «Нашай Нівай» яго забяспечваў сын мясцовага яўрэя-карчмара.[17] У 1907 г. з далёкага Ніжняга Ноўгарада дасылае ў «Нашу Ніву» свае першае беларускамоўнае апавяданне 16-гадовы Максім Багдановіч. А. Латышонак прыводзіць сямейныя ўспаміны пра тое, як у тыя ж гады малодшы брат яго дзеда, узрушаны адкрыццём сваёй нацыянальнай ідэнтычнасці, рваў на грудзях кашулю і крычаў: «Я — беларус!»[18].

Колькасныя вынікі гэтай агітацыі былі даволі сціплымі — амаль усё ХХ стагоддзе лічба перакананых нацыяналістаў вагалася на ўзроўні дзясяткаў тысяч чалавек, г.зн. доляў адсотка. Гэтая лічба павышалася ў спрыяльныя перыяды (напр., палітыка «беларусізацыі» 1920-х гг. у БССР) і паніжалася ў неспрыяльныя (рэпрэсіі 1930-х і 1944—53 гг.).

Але якасныя вынікі аказаліся фантастычна паспяховымі. У 1917 г. В. Ластоўскі ўпершыню загаварыў пра магчымасць стварэння незалежнай беларускай дзяржавы, а ўсяго праз год была здзейснены спроба яе абвяшчэння ў форме БНР — ненашмат больш правальная, чым значна лепш падрыхтаваная ўкраінская. Прамым яе наступствам стала эфемернае стварэнне на пачатку 1919 г. БССР, якая, не гледзячы на шчырае неразуменне многіх удзельнікаў («ни один рабочий и крестьянин так называемой Белоруссии белорусом себя не считает, а искони знает в себе русского»[19]), у 1920 г. была адноўлена і з той пары існавала бесперапынна, апынуўшыся ў ліку ініцыятараў стварэння СССР і затым яго роспуску, і нават сярод краін-заснавальніц ААН. Апрача спрыяльных палітычных акалічнасцяў, адыграла ролю і якасна праведзеная «этнаграфічная» стадыя: да пачатку ХХ ст. самастойны этнічны статус беларускай тэрыторыі стаў агульнапрызнаным, а гэта прадугледжвала і нейкую форму аўтаноміі — ажно да народжанай палітычнымі гульнямі псеўдадзяржавы.

Шматгадовае існаванне БССР, на фоне урбанізацыі і іншых эпахальных зрухаў, стварыла канчатковыя ўмовы для афармлення нацыі. Да 1960-х — 70-х гг. было забяспечана ўнармаванне моўнай практыкі. І не важна, што для гараджан мовай штодзённага ўжытку стала руская, а для вяскоўцаў — так званая «трасянка». Важна, што адступілі ў цень дыялектныя асаблівасці мясцовых гутарак. На глебе атэізму лёгка і небалюча адбылася раней недасягальная інтэграцыя каталікоў і праваслаўных. Толькі частка сялян-католікаў, на ўзроўні 4% насельніцтва, захавала польскую ідэнтычнасць (але не мову). У астатняй масе ўсталявалася двухузроўневая ідэнтычнасць: «беларус» на рэгіянальным узроўні і «рускі» альбо «савецкі чалавек» — на нацыянальным. У адрозненне ад Прыбалтыкі, Закаўказзя і Сярэдняй Азіі, для большасці беларусаў іерархія каштоўнасцяў была менавіта такой — спашлюся, за адсутнасцю статыстыкі, на ўласны вопыт і тагачасныя погляды практычна ўсіх сваіх родных, сяброў і знаёмых. Выключэнне складалі вышэйазначаныя долі працэнту прынцыповых беларусафонаў. Новы ўсплеск нацыянальнай агітацыі у канцы 1980-х змяніў гэтую сітуацыю непрынцыпова—– хіба што, падняў колькасць людзей, што прыдаюць мове сакральны характар, да некалькіх адсоткаў.

Завяршальны крок быў зроблены пасля 1991 г. Падставы для «савецкай» ідэнтычнасці раптам зніклі — не толькі без намаганняў з боку большасці беларусаў, але і насуперак іх жаданню (на рэферэндуме 17 сакавіка 1991 г. за захаванне СССР высказаліся 82,7% прагаласаваўшых жыхароў Беларусі, супраць — 16,1). Гэта выклікала глыбокі духоўны крызіс, выйсце з якога было відавочнае: прыданне сваёй беларускасці, што захавалася, нацыянальнага статусу. Адны здзейснілі гэтую ментальную перабудова лёгка і хутка, для іншых яна расцягнулася на гады, для кагосці не завяршылася і зараз. Пры сацапытанні Незалежнага інстытута сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў (НІСЭПД)[20] у снежні 2005 г. у адказ на прамое пытанне аб ідэнтычнасці 43,7% пажадалі назвацца беларусамі, 44,3 — грамадзянамі Рэспублікі Беларусь, і толькі 4,1 — рускімі, 1,4 — грамадзянамі СССР (при тым, что паводле перапісу несельніцтва 1999 г. этнічных беларусаў налічвалася 81,2%, рускіх — 11,3, палякаў — 3,9). У кастрычніку 2006 г. да беларускай культурнай традыцыі прылічылі сябе 64,2%, да рускай — 13,6, да савецкай — 13,3. Палякі, відаць, уліліся ў лік прыхільнікаў агульнаеўрапейскай традыцыі (8,1%).

Двухузрроўневая ідэнтычнасць захавалася: у чэрвені 2006 г. 53,7% апытаных гатовы былі пагадзіцца з выказваннем У. Пуціна «мы и белорусы, по большому счету, — одна нация», а ў жніўні таго ж года 65,7% выбралі з прапанаваных варыянтаў адказ «белорусы, русские и украинцы — три ветви одного народа». Але змянілася значымасць узроўняў. На працягу 2004—2009 гг. аб’яднанне ў адну дзяржаву з Расіяй называлі найлепшым варыянтам інтэграцыі ад 8 да 15% апытаных, што на ўзроўні пагрэшнасці адпавядае колькасці этнічных рускіх. У гэтым заключаецца калектыўны адказ на славутую прапанову Пуціна «аддзяліць мух ад катлет», то бок вызначыцца, чаго беларусы сапраўды жадаюць: інтэграцыі (але такой, пры каторай голас Беларусі быў бы эквівалентны яе трохпрацэнтнай долі ў агульнай эканоміцы) альбо суверэнітэту.

Падкрэслю, што беларусы, што выбралі суверэнітэт, у масе сваёй рускамоўныя. На перапісе 1999 г. рускую мову пазначылі ў якасці мовы штодзённага ўжытку 62,8% насельніцтва, уключаючы 58,6% беларусаў. Паводле апытанняў 2006—2009 гг. толькі рускай мовай карысталіся ад 52,3 да 61% рэспандэнтаў, а толькі беларускай — ад 2,2 да 7,8. Чэрвеньскае апытанне 2010 г. дало крайнія лічбы: адпаведна 63,8 і 2,1%. З астатніх 12,1% карыстаюцца абедзвюма мовамі (незразумела, у якіх суадносінах), а 21,8 — «трасянкай». Пры апытанні ў кастрычніку 2006 г. 72,9% тых, хто карыстаецца ў зносінах рускай мовай, адзначылі, што размаўляюць на ёй з дзяцінства.

Пытанне пра тое, якая частка насельніцтва актыўна валодае літаратурнай беларускай мовай (можа на ёй свабодна размаўляць і пісаць), чамусьці доўга заставалася па-за ўвагай сацыёлагаў. Толькі лабараторыя сацыялагічных даследаванняў «Новак» двойчы, у 2009 і 2012 гг. задавала яго сваім рэспандэнтам. У 2009 г. пра свабоднае валоданне мовай заявілі 34,2% апытаных, а ўсяго праз тры гады іх колькасць паменшала да 23,4%[21]. Але ж мову, якую сапраўды ведаеш добра, немагчыма страціць за такі кароткі тэрмін, нават калі зусім не карыстацца ёй. Падаецца, што значная колькасць станоўчых адказаў належыць выпускнікам беларускамоўных школ, якія па-сапраўднаму авалодалі мовай толькі ў межах школьнай праграмы. Цяпер гэты навык, не атрымліваючы падмацавання, паступова губляецца.

Падчас апытання 2012 г. было і пытанне адносна роднай мовы рэспандэнтаў, пры гэтым можна было назваць некалькі моваў. У выніку беларускую назвалі роднай 57,2%, а рускую — 78,7%. Гэта значыць, што 35% беларусаў прызналі наяўнасць у сябе дзвюх родных моваў. Пры гэтым беларуская для большасці з іх мае статус «другой роднай», а фактычна — рытуальнай, ужыванай у выключных выпадках — падобна таму, як А. Лукашэнка прыносіў на ёй прэзідэнцкую прысягу, а ў апошні час выкарыстоўвае ў пэўных (так бы мовіць — сакралізаваных) частках прамоў на афіцыйных урачыстасцях.

У цэлым сённяшняе самаадчуванне рускамоўных беларусаў адпавядае крытэрыям «нармальнай» нацыі, якая мае супольную мову з гістарычнай метраполіяй — такой, як амерыканцы, аўстралійцы, бразільцы альбо мексіканцы. Найбольш блізкай падаецца аналогія з аўстрыйцамі — краінай, падобнай па размяшчэнні, памерах, колькасці насельніцтва і нават па гістарычных адметнасцях: ў іх была імперыя Габсбургаў, а ў беларусаў — ВКЛ. Пры тым «роднай мовай» у ваколіцах Вены быў усходнебаварскі дыялект, ад якога аўстрыйцы адмовіліся на карысць літаратурнай мовы, створанай у суседняй, хаця і этнічна роднаснай дзяржаве. Гэтая акалічнасць аднойчы паслужыла падставай для скасавання аўстрыйскай дзяржаўнасці, але не перашкодзіла яе аднаўленню, як толькі міжнародныя абставіны нармалізаваліся. Таму і беларусам не варта баяцца «аншлюсу» з боку Расіі, пакуль дзейнічае міжнароднае права. У выпадку ж яго замены на права сілы — не выратуе і моўная самабытнасць, як не ўратавала яна ад агрэсіі ні адну краіну пад час Другой сусветнай вайны. Тут трэба шукаць зусім іншыя гарантыі.

Такім чынам, у Беларусі быў рэалізаваны не зусім той спосаб пабудовы нацыі, да якога заклікалі нацыянальныя агітатары. Ён мала залежаў ад свядомых намаганняў эліты і праяўляўся хутчэй як стыхійная рэакцыя на бурныя змены знешняй рэчаіснасці. Але вынік, тым не менш, у наяўнасці.

[1] Латышонак А. Нацыянальнасць – Беларус. Б.м.: Ін-т беларусістыкі; Бел. гіст. таварыства, 2009. С. 185–190.

[2] Макарий, митрополит Московский. История Русской церкви. Т. 11. С-Пб., 1903. С. 30–31.

[3] Пыпин А. Н. История русской этнографии. Т. IV: Белоруссия и Сибирь. С-Пб., 1892. С. 31–37.

[4] Терешкович П. В. Этническая история Беларуси XIX – начала ХХ в.: В контексте Центрально-Восточной Европы. Мн.: БГУ, 2004. С. 70.

[5] М. Хаўстовіч. Ігнат Даніловіч і «Катэхізіс» 1835 г. // Białoruskie Zeszyty Historyczne, 1999. Nr 12. S. 147.

[6] Миловидов А. Распоряжение и переписка графа М. Н. Муравьева относительно римско-католического духовенства в Северо-Западном крае. Вильно, 1910. Цит. по: Токць С. Беларуская ідэнтычнасць у ХІХ ст. // Białoruskie Zeszyty Historyczne, 2005. Nr 24. S. 90.

[7] Захарьин И. Н. Воспоминания о службе в Белоруссии 1864-1870 гг. (Из записок мирового посредника) // Исторический вестник, 1884. Т. 16. С. 65. Цит. по: Токць С. Беларуская ідэнтычнасць у ХІХ ст. S. 87.

[8] Цвікевіч А. «Западно-руссизм». С. 214.

[9] Коялович М. Несколько слов о народном движении в Белоруссии // День, 1863. № 18. Цвікевіч А. «Западно-руссизм». С. 156–157.

[10] Цит. по: Латышонак А. Нацыянальнасць – Беларус. С. 387.

[11] Коялович М. Польское приглашение белорусского юношества к сепаратизму // Литовские Еп. Ведомости, 1882. № 10.

[12] Цит. по: Латышонак А. Нацыянальнасць – Беларус. С. 432, 435.

[13] Карский Е. Ф. Обзор звуков и форм белорусской речи / Извлечено из Х т. Известий Историко-Филологического Института князя Безбородко в Нежине. М., 1885. С. 3.

[14] Публицистика белорусских народников / Сост. А. Александрович, И. Александрович. Мн., 1983. С. 60.

[15] Довнар-Запольский М. Исследования и статьи. Т. 1, Киев 1909. С. 333–335.

[16] Цвікевіч А. «Западно-руссизм». С. 190.

[17] Варлыга А. Карэншчына // Літаратура і мастацтва. 1994. № 14–15.

[18] Латышонак А. Нацыянальнасць – Беларус. С. 408.

[19] Калубовіч А. «Айцы» БССР і іхны лёс / Выд. 2-ое. Клыўлэнд, 1985.

[20] http://www.iiseps.org/

[21] http://budzma.org/news/belaruskaya-mova-mova-elity-i-apazicyi.html

Вячаслаў Насевіч. Загаловак ад Рэдакцыі. Аўтарскі загаловак: «Вытокі беларускай ідэнтычнасці»



Categories: Асьвета, Нацыя Беларусы

Пакінуць адказ

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Змяніць )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Змяніць )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Змяніць )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Змяніць )

Connecting to %s

%d bloggers like this: