Валянцін Стэфановіч — адзін з самых вядомых беларускіх праваабаронцаў, віцэ-прэзідэнт Міжнароднай федэрацыі па правах чалавека (FIDH) і намеснік старшыні ПЦ «Вясна». Ён абараняў права іншых людзей на выбар, але яго самога пазбавілі гэтага права, прымусова дэпартаваўшы з Беларусі пасля амаль пяці гадоў зняволення за сваю праваабарончую дзейнасць. «Вясна» пагутарыла з Валянцінам не толькі пра абсурд турэмнай сістэмы і холад ШІЗА, але і пра ўнутраныя трансфармацыі: як розум ратуецца ў чатырох сценах, як змяняецца ўспрыманне класічнай літаратуры і чаму нечаканая салідарнасць ад крымінальнікаў уражвае больш, чым жорсткасць наглядчыкаў.

Перад размовай Валянцін папрасіў адысці ад стандартнай храналогіі турэмных выпрабаванняў. Яму хацелася пагутарыць не столькі пра сухія факты ці побыт за кратамі, колькі пра больш глыбокае вымярэнне няволі — пра «чалавека і турму». 

— Як праваабаронца вы заўсёды змагаліся за правы чалавека, за права на выбар. Але ваша вызваленне адбылося фактычна без вашага ўдзелу: палітычная ўгода, спецтранспарт і прымусовая дэпартацыя ў Літву. Як вы адчуваеце сябе ў сітуацыі, калі вашую ўласную суб’ектнасць і лёс вырашылі за зачыненымі дзвярыма?

— Я, канешне, абураны тым, што мяне пазбавілі радзімы. Гвалтоўна, я б сказаў. То бок у мяне не было выбару. Мяне проста прывезлі на мяжу людзі ў цывільным, прадстаўнікі спецслужбаў, перадалі іншаму боку і не далі ніякіх дакументаў, ні пашпарта, нічога. І нават не патлумачылі ў прынцыпе, які мой прававы статус на дадзены момант. Ніхто не сказаў нам: «Вы вызваленыя» ці «Вы памілаваныя прэзідэнтам».

Таму на сёння я нават не ведаю, які мой статус. Ці я сапраўды памілаваны, ці вызвалены ад адбыцця пакарання са зняццем судзімасці, ці без. А можа, я фармальна яшчэ лічуся асуджаным? І па вяртанні на радзіму адразу пасадзіць мяне ў турму: скажуць, што ніхто мяне і не памілаваў.

У нас няма такіх прававых працэдур, каб грамадзяніна ўзяць вось так вось і выдварыць з краіны. Гэта незаконна, антыканстытуцыйна. Гэта парушае права на свабоду перамяшчэння.

З іншага боку, калі паглядзець на гісторыю СССР, выдварэнне за межы краіны з пазбаўленнем грамадзянства было досыць распаўсюджанай з’явай у 60— 80‑я гады (Букоўскі, Салжаніцын). Але я ні ў якім разе не хачу сябе параўноўваць з імі.

У нашым выпадку гэта носіць масавы характар. Там гэта былі дзясяткі людзей, а ў нас хутка да тысячы дойдзе. Не трэба быць Букоўскім ці лідарам партыі, каб цябе проста ўзялі і выкінулі з тваёй краіны.

Канешне, я выдатна разумею, што гэта была частка палітычнай дамовы, без якой нас бы не вызвалілі. Я задаволены, што я на волі, што сустрэўся з сям’ёй, але адказнасць цалкам кладзецца на беларускі бок.

— Як тэхнічна адбываўся працэс вызвалення? Вы ведалі загадзя, што рыхтуецца дамоўленасць?

— Гэта было і чакана, і нечакана. Я ведаў, што адбываюцца такія працэсы, бо чытаў паміж радкоў «Советскую Белоруссию» і слухаў радыё, дзе паведамлялі, што памілаваныя столькі-та чалавек. Яшчэ летам я чуў пра вызваленне Ціханоўскага.

У студзені 2026 года мяне і іншых палітвязняў з камеры (нас было трое з васьмі чалавек) нечакана вывелі ў калідор. Там стаялі нейкія афіцэры, якія сказалі: «Заўтра вас вызваляюць, але вам трэба пакінуць тэрыторыю краіны. Ці згодныя вы?». Я сказаў, што калі ніякіх іншых варыянтаў няма, то згодзен.

Мы перажылі рэальны шок, бо думалі, што заўтра-паслязаўтра нас вызваляць. Але нас не вызвалілі ні заўтра, ні праз месяц. Гэта быў не здзек, а нейкі загад — мабыць, пасля кейса Статкевіча яны фармальна апытвалі вязняў: ці згодныя яны пакінуць тэрыторыю краіны.

А само вызваленне адбылося 18 сакавіка. З раніцы мы чакалі планавага абходу начальніка турмы. І тут адчыняюцца дзверы, заходзяць амапаўцы і называюць прозвішчы — маё і яшчэ аднаго палітвязня. Сказалі: «Вам тры хвіліны на зборы». Мы пачалі запытвацца: куды, што? Але нам нічога не адказалі.

У мяне ўжо былі падзеленыя рэчы — якія я планаваў узяць з сабою і якія аддаць сукамернікам, таму я хутка сабраў толькі асабістыя дакументы (прысуд, пастанову суда) і фотаздымкі. Але пасля ператрусу дакументы забралі, пакінулі толькі фота.

— Як вас везлі?

— Завялі ў мікрааўтобус. Асобы ў цывільным апранулі мне на галаву шапку, каб я нічога не бачыў, і кайданкі. Яны сказалі даслоўна так: «Граждане осужденные, вы убываете для участия в следственных мероприятиях». То бок ніхто не сказаў, што нас вызваляюць. Сітуацыя магла быць якой заўгодна.

Прывезлі, адкрылі вочы, і я ўбачыў, што я ў новай вялікай турме. Зразумеў, што гэта СІЗА № 1 у Калядзічах. Завялі да аператыўнага супрацоўніка, які пачаў пытацца: хто я, за што асуджаны, ці прызнаю віну. Я сказаў, што віну не прызнаваў і не прызнаю. Я не пісаў ніякіх прашэнняў аб памілаванні. Зрэшты, мне ніхто і не прапаноўваў, але калі б прапаноўвалі, я б усё роўна не пісаў. Гэта маё прынцыповае рашэнне.

Нас змясцілі ў адну камеру, я пазнаў Эдуарда Пальчыса. Мы абмеркавалі сітуацыю і зразумелі, што нас будуць вывозіць. На наступны дзень раніцай загадалі пераапрануцца ў цывільнае. Забралі турэмныя боты, далі новыя красоўкі, сказалі пагаліцца. Павялі ў мікрааўтобус. Там ужо былі ветлівыя і стрыманыя супрацоўнікі ў цывільным (мабыць, КДБ). Нас павезлі без кайданкоў і мяшкоў на галаве.

Фіранкі ў бусе былі троху адчыненыя. Мы выехалі на кальцавую. Я сам кіроўца, добра ведаю Мінск. Мы праехалі паварот на Кіжаватава, там дзе я вырас на Сярова, мае бацькі жывуць зусім побач. Я так хацеў хаця б адным вокам паглядзець… Думаў, куды павязуць? Ва Украіну, на Брэсцкую трасу? Але мы павярнулі на Гродзенскую трасу, а потым направа, на Валожын — я зразумеў, што едзем у Літву.

У лесе каля Каменнага Лога мы стаялі некалькі гадзін. Потым прыстроіліся ў хвост амерыканскаму эскорту. Джон Коўл зайшоў у бус і сказаў па-англійску нешта накшталт: «You are finally free! This shit is finished» (Вы нарэшце вольныя. Гэтае гаўно скончылася).

У іншым бусе, куды мы пераселі, я пабачыў Насту Лойку і Марфу Рабкову. Вельмі ўcцешыўся! Марфу я да гэтага бачыў на Валадарцы ў СІЗА: калі яна ішла на прагулку, я вылазіў у «кармушку» і паказваў ёй знак «віктары».

Вызваленне — гэта вельмі моцны стрэс, але са знакам плюс. Ён падобны на стан, калі цябе затрымліваюць, толькі наадварот. Цябе можа проста накрыць ад эйфарыі: раніцай ты яшчэ ў няволі, а ўвечары ўжо на волі ў Вільні.

— Турма — гэта прастора, дзе час спыняецца або расцягваецца. Як вы вымяралі і «прыручалі» свой час за гэтыя пяць гадоў? Які ў вас быў расклад у розных установах?

— Час цячэ па-рознаму ў розных месцах. За гэтыя амаль пяць гадоў я павандраваў багата. Першае — ІЧУ, але там я прабыў усяго некалькі дзён. Потым СІЗА № 1 на Валадарцы, дзе я прабыў амаль два гады ў адной і той жа камеры нумар 53 у падвале. Трэба сказаць, што з усіх месцаў Валадарка пакінула самае цёплае ўражанне. У нас была вясёлая камера, усё было па-людску. Але на другі год я ўжо пачынаў троху з’язджаць дахам: прасядзець два гады ў адным пакоі цяжкавата.

У калоніі час бяжыць хутчэй, бо ты ўвесь час заняты побытам і раскладам: ранішняе шыхтаванне, праца ў цэху па ачыстцы алюмінію, абед, зноў праца, потым трэба паспець памыцца. У цэху не было душа, а ў атрадзе была толькі халодная вада. Каб памыцца ўзімку, мы з сябрам зрабілі «машыну» (самаробны кіпяцільнік з жалезных дыскаў) і награвалі ваду ў вялікім вядры, хаваючыся ад усіх.

І гэтая штодзённая руціна прымушае час ляцець.

А вось у ШІЗА (штрафным ізалятары) ты без гадзінніка. Там можна збіцца ў ліку дзён. Людзі арыентуюцца па тым, калі прыносяць ежу, ці робяць засечкі. Я слухаў радыё, якое грала на калідоры, каб пачуць навіны і зразумець, які цяпер час.

— Калі цела зачынена ў чатырох сценах, розум пачынае інтэнсіўна падарожнічаць. Вы правялі восем месяцаў у адзіночцы ПКТ. Куды вы сыходзілі ў думках, каб адпачыць?

— У ПКТ я быў усюды! Мяне пасадзілі ў адзіночку з лютага па кастрычнік 2024 года, відавочна, каб зрабіць мне яшчэ горш. Але я потым адчуў сапраўдны кайф. Я настолькі адвык быць сам з сабой… Бо ў калоніі вакол цябе заўсёды сотні людзей (сацыяльны перагруз). А ў ПКТ я шмат думаў пра сваё жыццё, пра асабістыя стасункі, прэпараваў сябе, рабіў псіхааналіз.

Я вельмі сумаваў па Мінску. Я ў думках садзіўся за стырно машыны і ехаў па праспекце, дакладна ўзнаўляючы кожны паварот, заязджаў на Залатую Горку… Я вандраваў па іншых краінах, дзе калісьці бываў. Настолькі навучыўся абстрагавацца, што кудысьці ўлятаў у сусвет. Маё цела было ў турме, а сам я лётаў у мінулым ці будучым. Я потым прачытаў кніжку француза, які ўцякаў з турмы ў Гвіяне («Матылёк» / «Papillon»), і ён апісваў дакладна такі ж самы досвед абстрагавання ў адзіночцы.

Каб не забыць англійскую мову, я сам сабе даваў інтэрв’ю. Уяўляў, што стаю перад замежнымі тэлеканаламі, і размаўляў па-англійску. Дарэчы, мову не забыў!

— Але ж гэта яшчэ і холад. Шмат хто з экс-палітвязняў распавядалі праваабаронцам пра катаванні холадам у ШІЗА.

— Так. Фактычна ўсе палітвязні траплялі ў калонію праз ШІЗА. Мне далі 20 сутак адразу пасля карантыну).

Мне начальнік калоніі адкрытым тэкстам сказаў: «Вам тут будзе вельмі-вельмі кепска, таму што вы з «Вясны». І я штомесяц ездзіў у ШІЗА на 10 сутак як мінімум.

ПКТ і ШІЗА — гэта кіча-бур, кіча-бур, як кажуць на жаргоне. Але фішка ў тым, што ў мяне была адна і тая ж камера. Калі ў мяне рэжым ПКТ — мне на ноч даюць матрас, коўдру і спартовы касцюм. А потым у мяне пачынаюцца дні ШІЗА: у мяне забіраюць усё гэта, пераапранаюць у «шкляшку» (адмысловую робу з тонкага сінтэтычнага матэрыялу) і пакідаюць у той жа камеры на голых дошках. Батарэя там ледзь цёплая, да яе нават не было сэнсу прытуляцца. Яна металічная, а не чыгунныя — гарачая, але зусім не дае цяпла. Каб сагрэцца, ты да яе прытуляешся — і можаш атрымаць апёк, але ў 20 сантыметрах ад яе ты ўжо замярзаеш.

У ШІЗА ад холаду ты не можаш спаць. Ты пачынаеш «спартаваць» — прысядаць, адціскацца. Падымаецца адрэналін, сэрца калоціцца, ты ўжо дакладна не заснеш. І ты трапляеш у такі памежны стан паміж явай і сном. Пачынаюцца амаль галюцынацыі — ты глядзіш яскравае кіно! Серыя за серыяй: бачыш сваякоў, знаёмых ці зусім выпадковых людзей.

— Ці не страшна было з’ехаць з глузду?

— Неяк трымаўся. Але персанажы там трапляюцца розныя. Калі мяне ўпершыню закінулі ў ШІЗА, я ноччу пачуў, як сукамернік размаўляе двума рознымі галасамі і б’е сам сябе. У яго было раздваенне асобы! Я спачатку думаў, што там б’юцца два чалавекі, а аказалася, гэта ён адзін гуляе па ролях.

А аднойчы са мной сядзеў малады цыганёнак, гадоў 19. Ён мяне на поўным сур’ёзе пытаўся: «А ці існуюць гаворачыя рыбкі? Як у казцы?». Я з ім размаўляў як з пяцігадовым дзіцём. Кажу: «Януш, ну такіх рыбак няма. Але ты як выйдзеш, звазі жонку ў Мінскі заапарк, там шмат цікавых звяроў. Там анаконда жыве, яна не размаўляе, але вельмі цікавая».

— Якога колеру, гуку ці паху з вольнага жыцця вам не хапала больш за ўсё?

— Агулам прыроды. Я не бачыў лета два гады. Калі мяне з ПКТ павялі летам на флюараграфію і я выйшаў на вуліцу, гэтая зеляніна так стрэліла мне ў галаву, што аж закружылася. Звычайная трава і яблынькі каля штаба. А на крытай турме ты бачыш толькі неба праз сетку. Дрэвы я бачыў выключна з акна кабінета, куды нас вадзілі званіць. Там за плотам быў магілёўскі парк. І я назіраў змену пор года па гэтых дрэвах. Некалькі хвілін на дрэвы паглядзець — вось гэтага вельмі не хапала.

Слых вельмі абвастраецца. Ты пастаянна слухаеш турму. Слухаеш ляскат дзвярэй (іх называюць «тармазы»).

На Валадарцы, калі мы вечарам глядзелі тэлевізар (а нам дазволіў нармальны кантралёр), мы па гуку дзвярэй вызначалі, ці ідзе праверка змены. Ляснулі дзверы далёка на калідоры — хоп, вырубаем тэлік, каб не падставіць чалавека. На крытай ты па гуку ведаеш усё: вось лежакі адкінулі, вось кагосьці ў душ павялі. Усё чуеш і да ўсяго рыхтуешся.

— Калі пакінуць у баку фізічныя выпрабаванні і побыт турмы, у чым заключаецца галоўны псіхалагічны жах няволі?

— Няволя — гэта вельмі цяжкае выпрабаванне. Я бы сказаў, што найгоршае ў жыцці, што можа быць — гэта смерць і няволя. Напэўна, горш гэтых рэчаў не бывае. Жыццё на волі працягваецца без цябе. Як калі б ты памёр: блізкія перажываюць, але яны пражываюць сваё жыццё, ходзяць на працу, дзеці растуць. А ты жывеш у іншым, ізаляваным свеце. І калі ты вяртаешся, ты як быццам уваскрэс з комы. Усё змянілася. Маёй малодшай дачцэ было чатыры годзікі, а зараз дзевяць. Гэта ж ужо дарослы чалавек! Я гэты час прапусціў. І зараз я жыву нанова. Цяжкі, але цікавы досвед.

Але мне вельмі дапамагала тое, што на волі за нас змагаліся.

Я ведаў, што «Вясна» працуе. Начальнік турмы мне сам казаў: «На вашым сайце зноў нешта напісалі». І я разумеў, што значыць «Вясна» працуе. Я верыў у сваіх сяброў.

Але ўсе мы разумеем: вызвалілі нас выключна з эканамічных меркаванняў (санкцыі), а не таму, што ўлады вырашылі пачаць грамадскі дыялог.

— Працягваючы тэму ўнутранага свету і таго, як розум ратуецца ў чатырох сценах. Вы згадвалі, што за кратамі многія рэчы ўспрымаюцца інакш, знікае рамантыка і з’яўляецца жорсткі рэалізм. А ці змянілася ў турме ваша ўспрыманне літаратуры ці гістарычных падзей? Магчыма, нейкія кнігі адкрыліся зусім з нечаканага боку?

— Вельмі. Я прачытаў безліч класікі. Упадабаў Талстога: «Вайна і мір», «Уваскрэсенне», «Анна Карэніна», «Хаджы-Мурат». З беларускай літаратуры — Быкава і Караткевіча. Менавіта яны ў 70— 80‑я гады літаральна выратавалі нашу літаратуру ад трактароў і Сталіна. Чытаў Шамякіна, але ён мне не спадабаўся — вельмі канфармісцкі і кан’юнктурны.

Я зусім па-новаму прачытаў «12 крэслаў» і «Залатое цяля» Ільфа і Пятрова. Раней гэта была камедыя, а зараз я чытаў і звяртаў увагу на лёс так званых «былых» — Кісы Вараб’янінава і іншых, хто застаўся ў Савецкай Расіі і не з’ехаў пасля рэвалюцыі. У каго яны ператварыліся… Мне іх было вельмі-вельмі шкада.

Адкрыў для сябе Мілана Кундэру. Яго «Невыносная лёгкасць быцця» пра Чэхаславакію пасля Пражскай вясны 1968 года неверагодна перагукаецца з намі. Асабліва момант, калі тыя, хто з’ехаў у эміграцыю, вяртаюцца, і паміж імі і тымі, хто застаўся, узнікае сцяна неразумення. Адны кажуць: «Вы нас кінулі», а другія: «А вы тут сталі канфармістамі і вешалі чырвоныя сцягі».

— А ці адчуваеце вы зараз гэты раскол у нашым грамадстве?

— Я б не хацеў падзяляць людзей. У многіх засталіся сваякі ўнутры краіны. Так сталася — хтосьці з’ехаў, хтосьці не.

Праблема ў іншым: цяперашняя Беларусь — гэта палепшаная копія БССР. З усімі атрыбутамі: падзяжом жывёлы, адсутнасцю выбараў і палітвязнямі. У СССР казалі, што савецкая Канстытуцыя нагадвае меню ў савецкім рэстаране: шмат усяго напісана, але ў наяўнасці нічога няма. У нас тое самае. Усе грамадзянскія правы цалкам дэмантаваныя. Моўчкі сядзі і працуй, а паднімеш галаву — адарвём. Сумна, што ў XXI стагоддзі мы вымушаныя змагацца за такую простую рэч, як дэмакратыя.

— Ці дапамагаў гумар і іронія ратавацца ад турэмнага абсурду?

— Гумар там ёсць, але спецыфічны, жорсткі. Шмат анекдотаў пра «страгачоў» (тыя зняволеныя, хто адбываюць вялікія тэрміны на строгім рэжыме). Напрыклад: прыходзіць «страгач» з волі зноў у камеру. Яго пытаюць: «Чаму цябе жонка выгнала?» Ён адказвае: «Дык яна зайшла да мяне ў хату, а ў мяне ж усё было: і «курыць», і «варыць»! А яна развярнулася і сышла». А на зэкаўскім слэнгу «курыць і варыць» — гэта цыгарэты і чыфір. Больш у яго дома не было нічога (нават ежы), але ён шчыра не разумеў, чаму жонка незадаволеная.

Або гісторыя пра «турыста» (кароткатэрміновага асуджанага, напрыклад, за нясплату аліментаў). Зэкі ў камеры абмяркоўваюць, які ў каго быў любімы прадмет у школе: у аднаго фізіка, у другога матэматыка. Пытаюцца ў гэтага турыста: «А ў цябе які любімы прадмет?» А ён, мабыць, праслухаў пачатак размовы, падумаў-падумаў і кажа: «Скумбрыя!». З гэтага ўсе проста рагаталі.

Абсурду ад адміністрацыі таксама хапала. Мяне кінулі ў ШІЗА на 10 сутак за тое, што ў тумбачцы ляжала мыльніца з мылам, а ў вопісе рэчаў было напісана толькі слова «мыла». Я ім кажу: «Пачакайце, у вопісе таксама напісана проста «зубная паста». Дык што, мне цюбік выкінуць і пасту ў тумбачку выдавіць?». А яны смяюцца: «Ну, Валянцін Канстанцінавіч, вы ж усё разумееце».

У СІЗА мы з хлопцамі дамовіліся жыць «па-людску». Бываюць жорсткія жарты над тымі, хто толькі заехаў. Напрыклад, крычаць з калідора: «Такі-та, з паперамі на выхад!» (гэта значыць узяць дакументы да следчага). А сукамернікі даюць навічку рулон туалетнай паперы. Чалавек выходзіць на калідор з туалетнай паперай, і ўся хата іржэ. Мы пастанавілі так не рабіць. Чалавек і так у стрэсе, не трэба ўганяць яго яшчэ глыбей і здзекавацца з яго няведання.

«Людская хата» — гэта паняцце з крымінальнага свету. Гэта камера, якая жыве паводле справядлівасці, дзе арыштант дапамагае арыштанту. Там не кпяць з навічкоў. А антонім — гэта «казліны дзвіж», дзе кожны сам за сябе, і людзі супрацоўнічаюць з адміністрацыяй супраць сваіх жа.

— Але ж крымінальнікі (нават забойцы) часам праяўлялі салідарнасць да вас, палітвязняў?

— Гэта было для мяне вельмі складаным маральным адкрыццём. Я сядзеў з забойцамі, у якіх тэрміны па 25 гадоў. Але менавіта ад іх я бачыў чалавечую салідарнасць. У цяжкія моманты, калі я быў у ШІЗА, яны крычалі мне праз вентыляцыю вельмі простыя словы падтрымкі, якія ў той момант былі так неабходныя: «Трымайся, давай, не парся!». І ты разумееш: так, ён забойца, але ён чалавек. Яго дзяржава ізалявала, але яна не мае права яго катаваць.

У калоніі адміністрацыя спецыяльна стварала канфлікты. Аднойчы начальнік сказаў, што «палітычныя» (з жоўтымі біркамі прафуліку) будуць хадзіць у турэмную краму толькі пасля асуджаных з так званым нізкім сацыяльным статусам. Мы расцанілі гэта як прыніжэнне нашай годнасці і проста адмовіліся хадзіць у краму. Пачаўся скандал, адміністрацыя шукала завадатараў «бунту», садзіла нашых у ШІЗА. Я апынуўся ў цяжкай сітуацыі: я прынцыпова не хадзіў у атаварку, перадач не было. І тады мне дапамог адзін чачэнец, які сядзеў 10 гадоў за наркотыкі. Ён падышоў і кажа: «Валік, ты сам не купіш, за табой сочаць 150 вачэй. Давай я табе памяняю твае цыгарэты на прадукты».

У лютым мяне кінулі ў ПКТ, а ён вясной вызваляўся, і мы не перасекліся. Калі я выйшаў з адзіночкі ў кастрычніку, хлопцы прынеслі мне велізарную торбу з тушонкай і згушчанкай. Ён пакінуў гэта ўсё для мяне і вельмі прасіў перадаць мне ў рукі, каб я не падумаў, што ён мяне падмануў і забраў цыгарэты. Яго каўказскі гонар не дазволіў бы гэтага! Ён сапраўдны вернік, які дапамог бліжняму.

Быў яшчэ адзін чачэнец, які працаваў днявальным у ШІЗА. Калі мяне туды кідалі, ён заўсёды ўпотайкі прыносіў мне самую вялікую робу, каб я мог у яе закруціцца з галавой і сагрэцца, прыгаворваючы: «Усё як вы любіце, Валянцін Канстанцінавіч».

— У звычайным жыцці вы беларускамоўны. Ці вы зазнавалі дадатковы пераслед у няволі за размовы па-беларуску?

— Я не карыстаўся беларускай мовай пастаянна па шэрагу прычын. У калоніі за гэта перарывалі званкі з роднымі і нават маглі адправіць у ШІЗА.

Хаця ў СІЗА і на крытай турме з гэтым было спакайней. Лісты дадому я пісаў па-беларуску, і цэнзар іх прапускаў.

Сярод палітвязняў мы часта гаварылі па-беларуску. Была моцная салідарнасць: калі прыязджаў нехта новы з палітычных, мы адразу падыходзілі, знаёміліся, пыталі, што трэба, падказвалі правілы, каб іх ніхто не падмануў. На «промцы» мы дапамагалі адзін аднаму выконваць норму па алюмінію: калі хтосьці не паспяваў, мы яму дакідвалі свой метал, каб чалавека не кінулі ў карцар.

— Што вы плануеце рабіць цяпер, калі апынуліся за мяжой? Чым можа займацца праваабаронца ў выгнанні?

— Я, натуральна, буду вяртацца да сваёй праваабарончай дзейнасці, таму што я займаюся гэтым ужо з 1998 года. У якой форме і што канкрэтна я буду рабіць, я яшчэ пакуль не ведаю. Але апошнія гады я займаўся больш міжнароднай дзейнасцю, у 2019 годзе быў абраны віцэ-прэзідэнтам Міжнароднай федэрацыі па правах чалавека (FIDH). Можа быць, у гэтым кірунку неяк буду рухацца далей.

Вельмі цікавая тэма міжнароднага правасуддзя. Гэта тое, чым мы пачалі займацца яшчэ на мяжы 2020—2021 гадоў, у тым ліку працай па лініі Міжнароднага крымінальнага суда (МКС). Я памятаю, што на той момант нам гэта здавалася малаверагодным, але я вельмі ўсцешаны, што гэтая дзейнасць працягваецца і атрымала такое пэўнае развіццё.

Я ўвогуле раней лічыў, што займацца праваабарончай дзейнасцю па-за краінай фактычна немагчыма. Але цяпер я бачу, што дакументаванне сёння больш бяспечнае і актуальнае менавіта па-за межамі, чым унутры краіны. Найперш гэта бяспека для тых, каго дакументуюць (ахвяраў), і для тых, хто дакументуе.

Сёння трэба зыходзіць з таго, што ўнутры Беларусі праваабарончая дзейнасць апрыёры немагчымая ні ў якіх формах. А тут можна шмат чаго рабіць. Хаця, канешне, шмат у чым гэтая дзейнасць абмежаваная. Канешне, ты пазбаўлены магчымасці праводзіць кампаніі ўнутры краіны, асветніцкую працу з людзьмі, з прафесійнай супольнасцю адвакатаў ці прыходзіць у суд. Але на міжнародным узроўні шмат чаго яшчэ можна рабіць.

Асобная балючая і традыцыйная тэма, якая мяне заўсёды цікавіла і цікавіць дагэтуль — гэта смяротнае пакаранне. Мы вельмі шмат у гэтай тэме рабілі. Напрыклад, па канкрэтных кейсах братоў Косцевых, і ў выніку нашых высілкаў яны былі памілаваныя, іх жыцці захаваныя — я ўпэўнены, што без таго, што мы рабілі, гэтага б не было.

Цяпер у Беларусі тэндэнцыі вельмі небяспечныя: пашырылі артыкулы, караюць нават за «замах» ці «падрыхтоўку» да злачынства, калі дзеянні былі спыненыя і няма забітых. Беларусь фактычна ўпершыню выйшла з гэтай формулы, што смяротнае пакаранне можа быць толькі калі ёсць ахвяры. Гэта прамы шлях да савецкіх практык, калі расстрэльвалі, напрыклад, па эканамічных артыкулах. Улады самі шмат у чым палітызуюць гэтую тэму, і да яе дакладна трэба вяртацца.

Ну і, канешне, найважнейшы кірунак зараз — гэта дапамога ў рэабілітацыі і рэсацыялізацыі былых палітвязняў. Гэта вельмі запатрабавана, бо людзей не проста шмат, іх сотні і тысячы. Асабліва гэта тычыцца вось гэтай новай з’явы — выкінутых, гвалтоўна дэпартаваных за межы краіны. Гэтыя людзі пазбаўлены ўсяго. У іх нічога няма. Асабліва калі ты адзін, без сям’і. Ім трэба адаптавацца і пачаць жыццё нанова, з нуля. Гэта вельмі складана, і без дапамогі ім было б вельмі цяжка.

Я рады, што акрамя «Вясны» ёсць шмат іншых ініцыятыў і кааліцый, бо адны б мы не справіліся з такой колькасцю людзей.

Чытайце яшчэ

Categories: Асобы, Мараль, Этнацыд беларусаў