Паказчык паўзучай русіфікацыі: колькасць тых, хто здае беларускую мову, няўхільна зніжаецца — але ў сярэдзіне 2010‑х быў нават невялікі рост і выхад на ўстойлівае плато. Разабраліся, як з гадамі мянялася колькасць тых, хто выбірае беларускую, і чаму.

Да 2023 года ў Беларусі існавалі дзве розныя сістэмы: усе адзінаццацікласнікі здавалі выпускныя экзамены ў школах (у тым ліку пісалі пераказ па мове), а для паступаючых далей абавязковай была здача ЦТ па беларускай або рускай мове на выбар. Толькі ў 2023 годзе гэтыя выпрабаванні аб’ядналі ў адзіны цэнтралізаваны экзамен (ЦЭ).

З 2023 года цэнтралізаваны экзамен стаў абавязковай выпускной атэстацыяй для ўсіх адзінаццацікласнікаў, дзе адну з дзвюх дзяржаўных моў абавязаны выбраць кожны. Гэта дзве зусім розныя кагорты: самаадбор абітурыентаў супраць суцэльнага зрэзу выпускнікоў.

А ўнутры эпохі ЦТ ёсць яшчэ адзін пералом — 2017 год, калі дазволілі здаваць чатыры прадметы замест трох і абітурыенты пачалі браць абедзве мовы для падстрахоўкі. Таму ставіць усе лічбы ў адзін шэраг можна толькі з гэтымі агаворкамі.

Рэальны спад: 2008—2016

У канцы 2000‑х гадоў беларускую мову на ЦТ выбірала амаль палова абітурыентаў. На ЦТ-2008 беларускую пісалі каля 69 тысяч пры 107 тысячах на рускай (39,2%), у 2009‑м — 65 тысяч супраць 110 тысяч (37,1%), у 2010‑м — 66 тысяч супраць 105 тысяч (38,7%).

Потым пачаўся спад. У 2016‑м паказчык дасягнуў тагачаснага мінімуму — 22 тысячы супраць 78 тысяч (22,3%). Гэта быў сапраўдны дэмаграфічна-культурны зрух: беларуская мова на ЦТ усяго за пяць гадоў страціла больш за траціну сваёй аўдыторыі.

Скачок 2017 года і плато

У 2017 годзе доля беларускай раптам адскочыла з 22% да 27% і потым шэсць гадоў трымалася на ўзроўні каля чвэрці абітурыентаў. Спакуса прачытаць гэта як адраджэнне цікавасці да беларускай мовы вялікая — але прычына больш прагматычная.

У пачатку 2017 года зменамі ў Правілы прыёму абітурыентам дазволілі здаваць чацвёрты прадмет замест трох (па жаданні, залічэнне засталося па трох), а тэрмін дзеяння сертыфікатаў падоўжылі да двух гадоў. З’явіўся «вольны слот», і многія дабралі беларускую мову як лёгкі дадатковы сертыфікат, які не каштаваў вялікіх намаганняў.

Паказальна, што агульная колькасць абітурыентаў у той год нават упала — каля 92 тысяч супраць 100 тысяч годам раней. То-бок беларуская вырасла не за кошт прытоку новых людзей, а за кошт пераразмеркавання: тыя ж абітурыенты сталі браць больш прадметаў. У наступныя гады гэтая прагматычная стратэгія стала нормай і ўтрымлівала вызначанае плато.

Калі глядзець не на долю, а на абсалютныя лічбы, бачна, што беларуская ўвесь гэты час падала і ў абсалюце таксама — з 28 тысяч у 2017‑м да 18 тысяч у 2022-м. «Плато» трымалася толькі ў працэнтах, бо маса тых, хто здаваў рускую мову, у гэтыя гады абвальвалася яшчэ хутчэй — з 78 тысяч да 50. А агульнае падзенне адбывалася праз дэмаграфічную яму.

Абвал 2023 года

Пасля 2023 года доля беларускай зноў пайшла ўніз, прабіўшы ранейшае дно. Але і гэты зрыў — не пра моўны выбар, а пра тое, што памянялася сама кагорта. З увядзеннем ЦЭ мову абавязаны здаваць кожны выпускнік, а не толькі матываваныя абітурыенты. У першы год ЦЭ беларускую выбралі 21,6%, у 2024‑м — 20,7%, у 2025‑м — 18,9%, а ў 2026‑м — 17,7%: 10 417 чалавек супраць 48 456.

Параўноўваць гэтую долю з данымі ЦТ у лоб нельга — гэта, як мы пісалі вышэй, розныя сукупнасці людзей. Тым не менш, для новай эпохі ЦЭ карціна аднастайная і трэнд недвухсэнсоўны: чатыры гады запар доля беларускай зніжаецца. 

Калі ачысціць лічбы ад уплыву рэформаў — скачок 2017‑га ад чацвёртага прадмета і карэнны пералом 2023‑га — застаецца просты факт. Два дзесяцігоддзі таму беларускую і рускую на галоўным іспыце выбіралі ў прыкладна супастаўных суадносінах. Сёння — адзін да пяці. Рэзкія зрухі на графіках тлумачацца зменамі правіл, але агульны кірунак адзіны — уніз.

Categories: Асьвета, Культура, Мова, Нацыя Беларусы, Этнацыд беларусаў