«Калі на Валадарцы знаходзіліся ўжо і Марыя Калеснікава, і я, мае калегі звярнуліся да яе з просьбай аб інтэрв’ю. Тады Маша адказала, што зможа пагаварыць толькі са мной. У СІЗА і ў калоніі гэта было зрабіць праблематычна», — піша Марына Золатава.

А вось зараз, здаецца, усё зраслося. Праз месяц пасля вызвалення Калеснікава зноў бландынка. Але яе фірмовая рыса — не колер валасоў і не чырвоная памада, а (выкарыстоўваючы яе тэрміналогію) неверагодная ўсмешка, якой яна адорвае асяроддзе: аднадумцаў і апанентаў, сукамерніц — прыемных і не вельмі, супрацоўнікаў СІЗА і калоніі, проста незнаёмых людзей. Мы практычна не перасякаліся ў СІЗА, хоць і сядзелі ў суседніх камерах, але Машу старанна хавалі ад іншых насельнікаў Валадаркі, затое часта бачыліся ў калоніі, а тры тыдні нават правялі ў адным атрадзе. І за ўвесь гэты час я ні разу не бачыла Машу змрочнай ці з патухлым позіркам. 13 снежня 2025 года нас вывезлі з ПК-4 і з Беларусі. Інтэрв’ю мы запісваем у Варшаве.

Тэкст быў апублікаваны ў тэлеграм-канале галоўнай рэдактаркі Tut.by Марыны Залатавай.

— Маша, прывітанне. Ты пра што больш хочаш гаварыць — пра турму ці пра свабоду?

— Пра ўсё.

Санкцыі і чалавечыя жыцці: «Людзі важнейшыя»

— Тады давай пагаворым пра вельмі канкрэтную рэч, пра тую, якая хвалюе і цябе, і мяне. Каця Бахвалава, Ірына Мельхер, мая цудоўная Людміла Чэкіна, Ірачка Злобіна… Шмат-шмат жанчын, жанчын пенсіённага ўзросту, жанчын, якія нам перадавалі пасылкі ў СІЗА і за гэта атрымалі тэрміны па 3—4 гады. Яны зараз у калоніі. Ці ёсць у цябе нейкія ідэі, нейкі план — што зрабіць для таго, каб яны выйшлі на свабоду?

— Мы зараз пераходзім у вобласць палітыкі…

— Я не ведаю, ты можаш назваць гэта як заўгодна, гэта пытанне, якое на паверхні, нават не пытанне, гэта боль. Я асабіста не магу спакойна да гэтага ставіцца, ведаючы, што зараз дзяўчынкі ў калоніі разграбаюць снег…

— Мінус 20, так, уяўляеш?

— Гэтыя целагрэйкі, якія пасля першага-другога мыцця ўжо зусім не целагрэйкі.

— Прамоклы абутак… Я, дарэчы, кожны дзень гляджу прагноз надвор’я, у мяне Гомель нават стаіць у наладах. Холадна заўсёды і ўсюды, плюс яшчэ снег, я лаўлю сябе на думцы аб тым, што на працягу дня некалькі разоў вяртаюся да дзяўчынак… І я таксама, як, напэўна, і многія, шукаю магчымасці дапамагчы вызваленню людзей. Я са свайго боку магу толькі сказаць, што мая сястра Таня [Хоміч] займаецца адвакацыяй і тэмай палітвязняў пачынаючы з 21‑га года, і тая стратэгія, якую яна абрала, відавочна, паспяховая, калі мы зараз тут з табой размаўляем. Гэта значыць зносіны з палітыкамі, зносіны з людзьмі, якія прымаюць рашэнні. У дачыненні да нас ролю сыграў [Дональд] Трамп, яго адміністрацыя і беларускія ўлады. І магчыма, еўрапейскай палітыцы таксама варта паглядзець у гэты бок і нейкім чынам развярнуцца ў сваёй рыторыцы. Калі гэта працуе з Амерыкай, чаму гэта не будзе працаваць з ЕС? Мы ж бліжэй да Еўрапейскага саюза. Германія бліжэй да Беларусі і патрэбная Беларусі, і Беларусь патрэбна Еўропе. Чаму не? Калі працуе чысты прагматызм, але людзі могуць быць на свабодзе, чаму гэтым не скарыстацца? Таму што санкцыі, окей, санкцыі… Але ж людзі важнейшыя. Умоўнае жаданне не здымаць абмежаванні ці жаданне нейкага дыялогу — гэта ж нельга сувымярыць з чалавечым жыццём, а мы зараз гаворым канкрэтна пра жыцці людзей, ізаляцыю і прэсінг, пад якім працягваюць жыць амаль 9 мільёнаў беларусаў.

— Я хацела ўдакладніць: што ты зараз ужо робіш і на якія крокі гатова пайсці, каб жанчыны выйшлі на свабоду?

— Я даношу сваё бачанне. У мяне ёсць толькі адзін інструмент — гэта я сама, у мяне няма ні медыя, ні нейкага доступу да іншых інструментаў. Тыя людзі, з якімі я сустракаюся, я ім тлумачу, чаму, дапусцім, Еўрапейскаму саюзу важна таксама ўвайсці ў гэты трэк дыялогу — пачатку размовы з уладамі, якія яны не лічаць легітымнымі. Я тлумачу, чаму гэта важна і неабходна. І калі гэта робіць Амерыка, чаму гэта не можа рабіць ЕС?

Пра «адзіна правільнае рашэнне» для Лукашэнкі: «Калі ты моцны чалавек, ты праяўляеш міласэрнасць»

— А чаму нельга наўпрост звярнуцца да беларускіх улад і сказаць ім, што ў іх інтарэсах вызваліць жанчын. Ну і не толькі жанчын — усіх палітвязняў?

— Я не ўпэўнена, што мяне пачуюць.

— Гэта ж наўпрост ад іх залежыць. Гэта ж Лукашэнка можа вызваліць людзей, так? Усё ж такі гэта робіцца не па загадзе Трампа ці чыноўнікаў ЕС, гэта можа зрабіць толькі Лукашэнка. Ты можаш растлумачыць беларускім уладам — калі гэта так, вядома, — што вызваліць палітвязняў — гэта ў іх інтарэсах? Ці ёсць у цябе для гэтага прыдатныя словы і аргументы?

— Як можна растлумачыць відавочныя рэчы? Я не ведаю, як можна растлумачыць, чаму свеціць сонца і становіцца горача.

— У Год жанчын вызваліць жанчын — гэта…

— Гэта быў бы супер-піяр-ход, абсалютна дакладна. Тое ж самае, як калі б мяне пакінулі ў краіне, а не вытурвалі ў Германію, гэта таксама быў бы супер-піяр-ход. Але чамусьці такія рэчы знаходзяцца па-за полем зроку ўлад, я не разумею чаму.

Але, магчыма — я чула такую думку, — яны баяцца здацца слабымі, і калі яны выпускаюць людзей, яны нібыта праяўляюць слабасць. Насамрэч гэта ж сапраўды наадварот: калі ты моцны чалавек, ты праяўляеш міласэрнасць, ты здольны прымаць такія неадназначныя рашэнні. Мы разумеем, што такія рашэнні ў яго атачэнні ці сярод сілавікоў могуць быць непапулярныя, але ў доўгатэрміновай перспектыве яны ж адзіна правільныя насамрэч. Вось гэты страх здацца добрым і слабым, хоць дабрыня — гэта сіла, мне здаецца, гэта таксама відавочна. Быць злым вельмі проста: ты проста ўсіх рубаеш, узяў малаток, забіў вакол сябе ўсе цвікі, і ўсё класна. Але мне здаецца, што гэта было б праява і сілы, і мудрасці, таму што не было б ніводнага чалавека, які б гэта пакрытыкаваў, і мы б усе, і я б самая першая сказала б яму за гэта дзякуй. Як я гэта ўжо, праўда, зрабіла.

Я не саромеюся сваіх слоў: я сапраўды ўдзячна за тое, што адпусцілі людзей, і за кожнага чалавека ўдзячна, і я гатова пра гэта гаварыць, і абсалютна ўсё роўна, што мяне закідваюць памідорамі, таму што няма нічога важнейшага за чалавечае жыццё. І тыя з нас, хто прайшоў праз гэтую мясарубку, мы маем маральнае права гаварыць усё, што мы хочам, і дзякаваць за такія ўчынкі. У нас ёсць гэта права, і я буду гэтым правам карыстацца.

Вызваленне: «Я не чакала, што гэта закране і мяне»

— Давай вернемся да падзей ужо месячнай даўніны… 12 снежня, мы прыйшлі на працу, перад абедам кудысьці знікае Маша. Па фабрыцы пайшлі чуткі: дык яе ўжо вызвалілі… Далей пачынаецца: ды не, Машу ўжо столькі разоў забіралі з фабрыкі, і кожны раз яна вярталася… Прыходжу з працы ў атрад, бачу бягучы радок у навінах: у Палацы Незалежнасці праходзяць беларуска-амерыканскія перамовы, і разумею, што «Машу вызвалілі», можа, і не так ужо далёка ад ісціны. Але потым Машу вядуць на вячэру, Машу вядуць з вячэры… Як у цябе праходзіў гэты дзень? Якія ў цябе былі чаканні, трывогі, ці былі нейкія званочкі?

— Я ведала пра тое, што адбылася сустрэча, і я вельмі спадзявалася, што адпусцяць людзей, і на гэты раз больш, чым звычайна. Я не чакала, што гэта закране і мяне. Рана раніцай у суботу, яшчэ да праверкі, я даведалася, што адпусцілі 20 жанчын. Таму што ўначы, відаць, нехта бачыў нейкія перамяшчэнні людзей. Я проста хадзіла і ледзь ці не крычала ад шчасця, што гэта адбылося. Я вельмі шчаслівая пайшла на працу, я вельмі шчаслівая шыла, пакуль у нейкі момант да мяне не падышоў афіцэр і не сказаў: «Марыя Аляксандраўна, усё». Я кажу: «У сэнсе ўсё? Я яшчэ шыю». А ён: «Марыя Аляксандраўна, на гэты раз ужо ўсё».

Новы свет: «Калі ты не займаеш пазіцыю аднаго з бакоў, цябе пачынаюць ненавідзець»

— Як прайшоў гэты месяц?

— Вельмі хутка. Шмат радасных падзей. Тата, сястра, стрыечны брат з сям’ёй, наогул родныя, шмат сяброў… Вельмі чакаю сустрэчы з усімі. Я не такая актыўная ў сацсетках, як раней. Мяне крыху насцярожвае тое, як яны змяніліся.

— Нейкія іншыя ўзрушэнні, візуальныя? Можа быць, заўважыла нейкія змены?

— Так, я ўжо нават прыдумала такі тэрмін. Па-нямецку добра гучыць, па-руску — жахлівае здзіўленне. Я была ўжо жудасна здзіўленая ці дрэнна здзіўленая. Здзіўленне, якое мяжуе з захапленнем, з-за таго, як змянілася грамадства. Я зараз гавару не пра беларусаў, а гавару ў цэлым. Шэсць гадоў таму было немагчыма ўявіць, каб людзі дазвалялі сабе ў нейкай адкрытай прасторы, ці ў медыя, ці ў размовах адзін з адным адкрыта распаўсюджваць нянавісць. Зараз нянавісць не проста стала мовай зносін. Зараз, калі ты не займаеш пазіцыю аднаго з бакоў, цябе пачынаюць аўтаматычна ненавідзець.

— «Хто не з намі, той супраць нас»…

— Мне здаецца, гэта вельмі страшна, таму што, калі мы лічым, што мы, еўрапейская супольнасць, будуем дэмакратыю і што мы прыхільныя каштоўнасцям дэмакратыі, але калі мы не гатовы чуць іншага, калі ён выказвае меркаванне, з якім мы не згодныя, то дэмакратыя тут заканчваецца, можна ставіць кропку і называць гэта нейкім іншым словам. І гэта тое, што мяне найбольш уразіла, і тое, з чым я не магу пагадзіцца.

Планы на будучыню: «Вяртанне да нармальнасці»

— Ведаю, што тысячы людзей (і я ў тым ліку) хочуць ведаць адказ на наступнае пытанне. Вось месяц прайшоў. Што ты збіраешся рабіць далей?

— Ёсць тры напрамкі, у якіх я хачу развівацца. Першае — гэта культура і мастацтва, таму што я ўсё ж такі чалавек з гэтага асяроддзя. Я вельмі згаладалася па тым, чым займалася раней.

Другі напрамак — гэта, вядома ж, палітыка, сацыяльна-палітычны напрамак. Зараз я буду больш дакладна фармуляваць нашу пазіцыю і па палітвязнях, і па сітуацыі ў Беларусі ў цэлым — і буду яе трансляваць. Я запрошаная на шэраг сустрэч і мерапрыемстваў. Напрыклад, на Мюнхенскую канферэнцыю па бяспецы, дзе ў мяне будзе магчымасць выказваць сваю пазіцыю і наша бачанне рашэнняў.

Ну і трэцяе. Мне вельмі цікава далей працягваць займацца крэатыўным бізнэсам. І, магчыма, я знайду такую форму, у якой усе гэтыя тры напрамкі будуць нейкім чынам звязаны.

— Добра, давай пагаворым падрабязней пра сацыяльна-палітычны напрамак. Твая пазіцыя, як бы ты яе сфармулявала?

— Сітуацыя, якая склалася ў Беларусі, вельмі цяжкая. Але з любой цяжкай сітуацыі заўсёды ёсць нейкі выхад. У мяне ёсць бачанне, якім ён можа быць. Калі фармуляваць у двух словах, то гэта «вяртанне да нармальнасці». Мне вельмі падабаецца гэта словазлучэнне.

Вяртанне да нармальнасці — гэта не працэс, які адбываецца хутка ці за адзін дзень. Гэта паступовае памяншэнне ціску на грамадства і бізнэс, вывад краіны з ізаляцыі. Гаворка ідзе пра спыненне затрыманняў, прыпыненне дзеяння рэпрэсіўных законаў, пра тое, каб людзі маглі свабодна чытаць навіны, падарожнічаць, весці бізнэс і развіваць грамадзянскія ініцыятывы, спакойна вяртацца ў краіну, атрымліваць дакументы за мяжой. Для гэтага патрэбны зразумелыя і прадказальныя правілы — як для вяртання людзей, так і для працы незалежных медыя і грамадзянскай супольнасці.

Мне здаецца, у гэтым зацікаўлены ўсе. Людзі, якія засталіся ў краіне, людзі, якія вымушаныя былі з’ехаць з краіны. Мы ўсе хочам вярнуцца дадому, да сваіх родных, да сваіх сяброў, патрапіць на магілы — я, дапусцім, на магілу мамы. І мы хочам, каб Беларусь, якая яна ў нас ёсць у нашым уяўленні, існавала. Зараз здаецца, што гэта нерэальна. Але ў гісторыі ніколі не бывала, каб штосьці доўжылася вечна. І тая сітуацыя, якая зараз склалася ў нашай краіне, яна калісьці скончыцца. І чаму б ужо зараз не пачаць фармаваць атмасферу і глебу для таго, каб далейшая палітычная трансфармацыя адбылася менш балюча ці з найменшымі ўзрушэннямі?

Ці магчыма такое вяртанне да нармальнасці пры цяперашняй уладзе? Раней пры Лукашэнку многія з гэтых рэчаў існавалі. Ці магчыма гэта зараз — складанае пытанне. Але пра гэта могуць гаварыць і заходнія партнёры, і ўлады ўнутры краіны таксама могуць разумець важнасць гэтага працэсу.

— Па-твойму, цяперашнія беларускія ўлады наогул зацікаўлены ў такім вяртанні да нармальнасці?

— Мне здаецца, яны нават гэта трансліруюць: аднаўленне нармальных адносін з суседзямі, з Еўропай. Гэта не мае фантазіі, гэта тое, што я перыядычна чую. Адкрыццё межаў, аднаўленне сувязяў, вяртанне людзей, вяртанне бізнэсу. Я ўпэўнена, што беларускім уладам важна і трэба, каб бізнэс вярнуўся, каб вярнуліся актыўныя беларусы, якія ўмеюць працаваць… Іншая справа, што разуменне «нармальнасці» ў нас дакладна трохі рознае. Калі б яно было аднолькавым, не было б пяці гадоў рэпрэсій і ідэалагічнай накачкі.

— Але вяртанне актыўных — гэта я сябе зараз спрабую паставіць на месца цяперашняй улады — можа быць успрынята як пагроза. Бо для ўлады ўсё ж такі важней за ўсё сваю ўладу захаваць і ўмацаваць…

— Вядома, такія рызыкі для ўлады існуюць. Але давайце шчыра: сёння сітуацыя ў краіне шмат у чым знаходзіцца пад кантролем, і ўнутры сістэмы гэта таксама павінны ўсведамляць. Можа быць, ёсць разуменне, што пастаяннае напружанне ў грамадстве не можа быць стратэгіяй на дзесяцігоддзі наперад і што яго трэба паступова зніжаць, робячы краіну больш адкрытай.

Так, гэта заўсёды выклік — сустракацца з людзьмі, якія маюць іншы пункт гледжання, якія могуць задаваць нязручныя пытанні. Гэта складана. Але, магчыма, менавіта ў гэтым і праяўляецца сіла — калі ты можаш дазволіць сабе такі дыялог, можаш зрабіць крок да нармалізацыі.

Я зараз не бяру вайну з Украінай, хоць, безумоўна, яна моцна ўплывае на ўсё, што адбываецца ў Беларусі. Але калі гаварыць менавіта пра нашу краіну і пра беларусаў, то гаворка ідзе пра самыя базавыя, простыя рэчы: адкрыццё межаў, вяртанне людзей, нармальны транзіт, нармальнае фізічнае перамяшчэнне.

Такая нармалізацыя дазволіла б не толькі знізіць унутранае напружанне, але і паступова запусціць аднаўленне эканамічных сувязяў з Еўропай. Пачалі б вяртацца міжнародныя арганізацыі, праекты, фарматы супрацоўніцтва — тое, без чаго сучасная краіна проста не можа нармальна развівацца.

Пра дыялог: «Для беларускай улады я хутчэй магчымасць, а не пагроза»

— Ты часта выкарыстоўваеш займеннік «мы». «Мы» — гэта хто?

— Гэта тыя людзі, якія калісьці былі ў штабе Віктара Бабарыкі.

— Гэта значыць, вы з Віктарам Бабарыкам разам працягваеце сваю дзейнасць?

— Так, можна так сказаць. Мы зараз спрабуем яе для сябе сфармуляваць, таму што немагчыма вось так выйсці з турмы і праз дзень адразу выступіць з нейкай там праграмай. У кожнага з нас свае моцныя і слабыя бакі.

— А канчатковая мэта дзейнасці вашай каманды?

— Вяртанне да нармальнасці.

— Ці ёсць у цябе альбо ў Віктара Дзмітрыевіча сёння нейкія палітычныя амбіцыі: прыйсці да ўлады ў Беларусі, заняць нейкія ключавыя пасады?

— У мяне дакладна няма. Мяне гэта ніколі не цікавіла. Я ўсё ж такі чалавек да мозга касцей з мастацтва і культуры, я больш за ўсё люблю сваю асабістую свабоду. Я лічу, што людзі, якія займаюцца дзяржаўным будаўніцтвам, працуюць ва ўладзе, у нейкай ступені сабе не належаць. Асабіста для мяне зараз вельмі важна належаць толькі сабе і самой быць адказнай за сваё жыццё.

— А Віктар Дзмітрыевіч хоча быць прэзідэнтам Беларусі?

— Хай ён лепш сам адкажа на гэтае пытанне.

— Зразумела, што ты ўжо сустракалася са Святланай Ціханоўскай, маеш нейкае ўяўленне пра беларускую палітычную дзейнасць у эміграцыі. Што ты наогул пра гэта думаеш?

— Па-першае, я была вельмі рада яе бачыць. Я разумею, які вялікі груз яна на сябе ўзяла, і яна годна праходзіць гэты складаны шлях. Не так шмат людзей, якія маглі б так доўга пратрымацца. Я думаю, што для многіх беларусаў яна як сімвал супраціву вельмі важная. У нейкіх рэчах, магчыма, мы з ёй можам разыходзіцца, але гэта ўсё для мяне не мае ніякага значэння. Я чыста па-чалавечы да яе вельмі добра стаўлюся. Я разумею, што ў яе свой напрамак, сваё бачанне дзейнасці. У нас — сваё.

Ёсць такі выраз: на сцэне месца хопіць усім. Мне здаецца, гэта пра палітыку, пра цяперашнюю сітуацыю ў Беларусі і наогул у свеце. У кожнага ёсць сваё нейкае бачанне, свае інструменты, але ў нас ёсць нейкая галоўная мэта. І калі кожны са свайго боку прыкладае нейкія пазітыўныя намаганні да таго, каб вяртацца да нармальнасці, то гэта нядрэнна.

— У мяне склалася адчуванне, што стратэгія Святланы Ціханоўскай — узмацненне санкцый у дачыненні да Беларусі. Ты з гэтым згодна?

— Я з такім падыходам не згодна, нядаўна выйшла маё першае інтэрв’ю ў FT, дзе я выклала сваё бачанне. Санкцыі ўводзяцца для таго, каб іх калісьці адмяняць, і калі санкцыі б’юць па звычайных людзях і бізнэсе, у гэтым няма нічога добрага. Гэтую пазіцыю я выкладаю не з прыцэлам на крытыку каго-небудзь. Менш за ўсё я хачу сітуацыі «падзяляй і уладар». Менш за ўсё я хачу абвастраць наша «разнабачанне».

— У апошні час я бачыла некалькі прапаноў і разважанняў на тэму таго, што вось добра было б устанавіць нейкі дыялог з беларускай уладай. Ты гатова да такога дыялогу?

— Абсалютна.

— І з чаго б ты яго пачала? «Давайце пагаворым аб…»

— Давайце вызвалім людзей. А ў глабальным плане: у нас адна Беларусь, нам няма чаго дзяліць. Ад нас і ад вас залежыць, якой будзе будучыня краіны. І калі ёсць хоць бы адзін шанец, што такі дыялог можа адбыцца і што ён можа прывесці да нейкіх пазітыўных наступстваў, я лічу, што гэтым варта займацца. Я разумею, што гэта вельмі дзіўна гучыць ад чалавека, які прайшоў праз пякельнае пекла, я разумею, што гэта вельмі непапулярнае меркаванне, але я лічу, што жыццё людзей (не толькі тых, якія знаходзяцца ў турме, але і простых беларусаў, якія таксама знаходзяцца ў турме, не знаходзячыся ў калоніі) варта таго, каб пра іх гаварыць, нават з Лукашэнкам.

— Ты казала, што хацела б вярнуцца ў Беларусь. Як думаеш, калі гэта можа адбыцца?

— Я хачу, каб гэта адбылося заўтра. Але гэта адбудзецца, напэўна, тады, калі ва мне перастануць адчуваць нейкую пагрозу. Я, дарэчы, не вельмі разумею, чаму ва мне адчуваюць пагрозу, таму што наогул для беларускай улады я хутчэй магчымасць, а не пагроза. Таму што я якраз магу размаўляць, я разумею, што ў нейкіх сітуацыях можна ісці на кампрамісы. Калі ёсць агульная мэта, мяне гэта не палохае.

Той самы дзень: «Змагла пакінуць аўтамабіль праз акно і пайсці ў бок Беларусі»

— Давай вернемся назад. Ты памятаеш, што адбывалася 7 верасня 2020 года?

— Так, вельмі добра памятаю.

— Вось ты прачнулася раніцай сёмага верасня дваццатага года і…

— Я сабралася і пайшла на пошту, па дарозе сустрэла, дарэчы, Змітра Лукашука, ён мяне правёў нейкую колькасць метраў далей. А потым нейкія дзіўныя мужчыны мяне суправадзілі ў мікрааўтобус. Я паспела выкінуць свой тэлефон на праезную частку, але яны яго потым забралі. І на працягу ўсяго дня адбываліся ўсякія гутаркі, якія павінны былі мяне пераканаць пакінуць краіну. Я як бы з самага пачатку трансліравала сваё жаданне застацца ў Беларусі. Нават на працягу гэтых шматгадзінных гутарак з рознымі людзьмі я ўсё роўна не адмовілася ад свайго жадання.

У той момант, калі мяне сілай пасадзілі ў машыну да Івана, я ўбачыла, што там знаходзяцца тры пашпарты. Знайшла свой, парвала яго і выкінула ў акно. І мне было зразумела, што без пашпарта, па ідэі, мяне не павінна прыняць ніводная краіна. І, відаць, гэта стала зразумела тым, хто спрабаваў мяне выдварыць. Мы крыху ад’ехалі, і я папрасіла спыніць машыну. Дзверы былі заблакаваныя звонку, але я змагла выбрацца з аўтамабіля праз акно і пайсці ў бок Беларусі. Там мяне ўжо знаёмыя мне людзі пасадзілі ў мікрааўтобус і адправілі ў Мазырскі пагранічны атрад, дзе я правяла цэлы дзень, а ноччу мяне ўжо этапавалі ў СІЗА-1.

— Сёмага верасня з табой размаўлялі ў КДБ, правільна?

— У ГУБАЗіКу і ў КДБ.

— І хто былі гэтыя людзі? Ты іх ведаеш?

— Ведаю, але называць не буду.

— Як яны з табой размаўлялі: карэктна, груба, што канкрэтна табе казалі?

— У КДБ са мной размаўлялі карэктна, у ГУБАЗіКу ролі размеркаваліся на добрага і злога паліцэйскага — у залежнасці ад сітуацыі. Былі моманты, калі са мной даволі рэзка размаўлялі, на што я, як і заўсёды ў такіх выпадках, рэагую проста: адмаўляюся размаўляць. Але ў цэлым размова была больш-менш спакойнай.

— Што было ўжо пасля затрымання? Цябе прывезлі ў Мінск…

— У Следчы камітэт. Там мне прад’явілі пастанову аб маім змяшчэнні ў СІЗА-1. Усё гэта адбывалася ўжо глыбокай ноччу, на Валадарцы я апынулася дзесьці каля першай гадзіны. Раніцай я прачнулася… Хоць сном гэта назваць немагчыма. Да таго моманту я два дні амаль не спала і фізічна адчувала сябе не вельмі добра. І амаль нічога не магла есці. Я разумела, што мае родныя вельмі хвалююцца, і пастаянна прасіла, каб ім паведамілі, дзе я знаходжуся, і каб мяне злучылі з адвакатам. Яна змагла трапіць да мяне толькі пасля апоўдня 9 верасня. Яны даведаліся, што я ў СІЗА, калі следчы патэлефанаваў тату і сказаў, што будзе ўскрывацца кватэра, якую я арандавала. Тады адразу прыехаў адвакат, і ў той жа дзень мне змаглі перадаць рэчы і прадукты. Гэта, канечне, было вельмі крута.

Пра адабраны час: «Самае страшнае — калі ты разумееш, што не можаш абняць бабулю ці дзядулю ў апошні раз»

— У самой камеры (здаецца, гэта была 82-я) ніхто не ведаў, хто я такая, але ў цэлым стаўленне было абсалютна карэктнае. Мне расказалі, што за некалькі гадзін да майго «прыбыцця» іх усіх сабралі з розных камер. Я яшчэ па некалькіх камерах «падарожнічала» — і ў Жодзіне, і на Валадарцы, — і паўсюль са мной вельмі карэктна паводзілі сябе асуджаныя. У цэлым у мяне не было вялікага стрэсу менавіта ад таго, дзе я знаходжуся. Я, канечне, разумела, што гэта жах, нейкае сярэднявечча.

— Так, я памятаю камеру 82, я таксама там была. У СІЗА, на Валадарцы і ў Жодзіне ў цябе камунікацыя з роднымі і блізкімі была наладжана нармальна?

— Першы час мне нават прыносілі горы лістоў, якія мне прыходзілі, хаця і з іх таксама не ўсе да мяне даходзілі. Дзесьці з сярэдзіны лістапада 2020 года іх колькасць рэзка зменшылася. А з вясны 2021 года быў перыяд, калі я паўгода амаль не атрымлівала лістоў ад таты, ад сястры і наогул амаль ні ад каго. Але ў мяне была магчымасць мець зносіны з адвакатамі. Там бывалі складанасці — напрыклад, з часам: часам сустрэчы былі занадта кароткія, часам нібыта не было кабінетаў. Але ў цэлым раз на тыдзень, а то і два разы на тыдзень у мяне была магчымасць пагаварыць з адвакатамі. Я, канечне, усім ім вельмі ўдзячная за гэты час, бо атрымала ад іх шмат бясцэннага досведу, які мне спатрэбіўся пазней, калі абаронцаў ужо не пускалі.

— Ты лічыш гэтыя пяць з паловай гадоў страчаным часам?

— Не, для сябе асабіста — не. Але самае вялікія пакуты, якія прынеслі гэтыя пяць гадоў, — гэта адсутнасць магчымасці мець зносіны з блізкімі. За гэты час я, як і многія, страціла родных людзей. І самае страшнае — калі ты разумееш, што не можаш развітацца, абняць бабулю ці дзядулю ў апошні раз, сказаць нейкія цёплыя словы ці ўзяць іх за руку. Усе фізічныя і, у меншай ступені, псіхалагічныя праблемы (іх у мяне амаль не было) — нішто ў параўнанні з усведамленнем гэтай страты.

Язва і аперацыя: «Мне выратавалі жыццё»

— Шмат пісалі і гаварылі — і ў СІЗА, і потым ужо ў калоніі — пра твае праблемы са здароўем. Раскажы, што з табой здарылася і наколькі сур’ёзна гэта на цябе паўплывала?

— Я, калі шчыра, не вельмі люблю ўздымаць гэтую тэму, бо для мяне гэта ўжо мінулае. Калі пра гэта гаворыш, зноў вяртаешся ў тую сітуацыю, а я яе ўжо перажыла і пайшла далей.

У мяне адбылася аперацыя ў Гомелі пасля таго, як я пабывала ў ШІЗА. Мне выратавалі жыццё — хірургі, лекары, якія мяне аперыравалі. Потым я пачала думаць: нейкі час мне не аказвалі дапамогу, але ў пэўны момант было прынята рашэнне гэтую дапамогу аказаць… Гэта значыць, знайшоўся нейкі чалавек або нейкія людзі ў адміністрацыі калоніі, якія ўзялі на сябе адказнасць выклікаць хуткую дапамогу і адвезці мяне ў бальніцу. І я зразумела, што гэтым людзям або гэтаму чалавеку я асабіста ўдзячная. Таксама ўдзячная і ўся мая сям’я, бо калі б не было менавіта гэтага рашэння, то я, зразумела, цяпер не сядзела б тут побач з табой — мяне б проста не было. І вось гэтае ўсведамленне таго, што людзі, ад якіх залежыць тваё жыццё, маглі не выклікаць хуткую, але ўсё ж, нягледзячы ні на што, прынялі рашэнне мяне ратаваць, у нечым, магчыма, нават карэнным чынам змяніла маё светаўспрыманне або стаўленне да гэтых людзей.

— Але ўсё ж такі да самога моманту аперацыі, калі сітуацыя, верагодна, была крытычнай, ты скардзілася адміністрацыі калоніі на праблемы са здароўем?

— У самім ШІЗА — так, а да гэтага ў мяне такіх відавочных праблем не было. Але ў ШІЗА нешта пайшло не так, нейкім чынам умовы паўплывалі на мой фізічны стан. Напрыклад, калі ты доўгі час не можаш спаць, відаць, у арганізме нешта адбываецца. І вось у мяне ўзнікла захворванне, якога ў мяне ніколі не было, — язва. Я ў 42 гады нават не ўяўляла, дзе знаходзіцца страўнік. Так, я паведамляла, што дрэнна сябе адчуваю.

— На твае сігналы ўвогуле ніяк не рэагавалі? Чаму ўсё ж дайшло да такога стану, што спатрэбілася аперацыя?

— Думаю, справа ў маёй рэакцыі ў цэлым. Увогуле я вельмі спакойна сябе паводзіла ў турме і ў ШІЗА таксама. Лекары мне потым сказалі: калі б вы крычалі ад болю, вам бы адразу паверылі, што вам дрэнна. Але мне было так балюча, што я не магла крычаць. У той момант, калі ўжо ўсё пачалося, я проста плакала. Магчыма, яны проста не верылі, што гэта настолькі сур’ёзна.

Але ў цэлым я шмат пра гэта думала. Ёсць такое глабальнае адрозненне ў стаўленні да людзей у нас і ў Еўропе — з пункту гледжання дзяржаўнай сістэмы. У Еўропе, нягледзячы ні на што, чалавек знаходзіцца ў цэнтры ўсяго. Ёсць такое выказванне: «Часам лепш памыліцца ў другі бок». І я вельмі часта сама бачыла, як гэта працуе ў Германіі: калі можна сказаць і «так», і «не», кажуць «так». Нават калі табе могуць схлусіць або табой маніпуляваць. То-бок еўрапейцам прасцей прыняць рашэнне нават на шкоду сабе. А ў нас — наадварот: лічыцца, што калі ты дапамагаеш людзям, то ты слабы. А гэта пагроза. Гэта пытанне даверу да асяроддзя, адно да аднаго. Ёсць такое адрозненне, і я яго вельмі добра адчуваю.

— Цяпер ты адчуваеш сябе добра? Ты аднавілася, здаровая?

— Ужо лепш, я ў працэсе аднаўлення. У мяне ёсць планы больш інтэнсіўнага аднаўлення і вяртання да свайго актыўнага спартыўнага рытму. А калі атрымаецца, то мы з табой разам пабяжым на марафоне ў Берліне. Я, можа, хаця б пяць ці дзесяць кіламетраў прабягу. Я настроеная вельмі аптымістычна. Ужо, наколькі магчыма, займаюся нейкімі нагрузкамі, мне гэта вельмі падабаецца — гэта тое, чаго мне не хапала шмат гадоў.

Паўтара года ізаляцыі: «Мяне спрабавалі пераканаць, што вам ніхто не піша, усе вас забылі»

— У бальніцу цябе забралі з ШІЗА. А як увогуле атрымалася, што ты была і ў калоніі, і ў ШІЗА, і ў ПКТ? Чаму ўсё гэта з табой адбывалася?

— Ну, чыста тэхнічна гэта адбывалася таму, што нібыта былі нейкія парушэнні, за якія мяне каралі. Але ж зразумела, што гэтыя парушэнні ў большасці выпадкаў не мелі месца.

— Ты можаш узгадаць, чаму ты ўпершыню апынулася ў ШІЗА?

— Таму што было нейкае парушэнне, звязанае нібыта з няветлівым абыходжаннем з супрацоўнікамі. Зараз я дакладна не памятаю.

— Пры гэтым я бачыла і чула, як ты размаўляеш з адміністрацыяй. Камунікацыя заўсёды быў надзвычай карэктнай. Мяне здзіўляла, як ты можаш на такім узроўні мець зносіны з супрацоўнікамі калоніі. Я правільна разумею, што ў ПКТ ты трапіла пасля таго, як некалькі разоў пабывала ў ШІЗА?

— Не, не зусім. Спачатку было ШІЗА. Яно павінна было быць доўгім: там ужо з’явіліся нейкія новыя пакаранні, і яно мусіла цягнуцца не дзесяць сутак, а 20—30. Але паколькі я апынулася ў бальніцы, а потым месяц знаходзілася ў санчастцы, мяне перавялі ў атрад. І там ужо адбываліся нібыта нейкія новыя парушэнні, але мяне ўжо не адпраўлялі ў ШІЗА — напэўна, разумелі, што гэта занадта небяспечна. Таму ў сакавіку [2023 года] мяне адправілі ў ПКТ, і толькі ўвосень 2024 года я зноў вярнулася ў атрад. Пасля гэтага ў ШІЗА я была толькі два разы: адзін раз — трое сутак, другі — дзесяць.

— Ты ўжо згадвала пра нейкія цяжкія моманты. Я спрабую параўнаць з сабой. Я перажывала за блізкіх. Але я, можна сказаць, была шчаслівым чалавекам, бо рэгулярна атрымлівала лісты, тэлефанавала родным, мне прыходзілі пасылкі. У цябе ж нічога гэтага не было! Я разумею, што ты не магла проста моўчкі гэта зносіць, відавочна, ты задавала пытанні адміністрацыі…

— Так, задавала, вядома. Але, як правіла, пасля гэтага мяне адпраўлялі ў ПКТ або ў ШІЗА на трое сутак. Пасылкі, перадачы, пераводы — гэта для мяне было не так важна, як інфармацыя пра тату. Калі прыходзяць пасылкі ці перадачы, ты разумееш: калі тата можа іх адправіць, значыць, з ім усё ў парадку. А калі гэта спыняецца, ты не разумееш, з якой прычыны: або з ім нешта здарылася, або проста тут усё заблакавана.

У мяне ёсць такая ўласцівасць: калі я разважаю, я не выбіраю самы горшы варыянт. Я амаль не сумнявалася, што гэта проста нейкая штучная мера ізаляцыі. Нягледзячы на тое, што, канечне, мяне спрабавалі пераканаць: маўляў, вам ніхто не піша, усе вас забылі. Але я на гэта ўвогуле не зважала. І, напэўна, таму мне было адносна лёгка пераносіць сам факт адсутнасці лістоў. Але адсутнасць інфармацыі — гэта складаней. Заўсёды можа нешта здарыцца… Часам, вядома, было вельмі цяжка пра гэта думаць.

Я скажу так: для мяне было вельмі важна захаваць сябе і ў ШІЗА, і ў ПКТ, бо я паабяцала тату выйсці жывой. І я была ўпэўненая, што і бацька, і мая сястра дакладна гэтак жа будуць берагчы сябе, каб момант нашай сустрэчы калі-небудзь надышоў. І пазней гэта пацвердзілася: калі ў мяне з’явілася магчымасць сустрэцца з татам, я зразумела, што разважала абсалютна правільна.

Адказнасць перад палітвязнямі: «Калі сам працэс здзелкі залежыць ад маіх паводзінаў, я не магу яму перашкаджаць»

— Я правільна разумею, што за ўвесь час у калоніі ў цябе было толькі адно спатканне з бацькам?

— Не, у 2022 годзе была адна кароткая сустрэча, яшчэ перад ШІЗА. У 2023-м, адразу пасля аперацыі, было імгненнае спатканне — у санчастцы калоніі. Ну і кадры былі апублікаваныя, каб пераканацца, што я жывая, і гэта было вельмі важна і для таты, і для мяне, і, напэўна, для ўсіх нашых сяброў. Як прымаліся гэтыя рашэнні, я не ведаю.

Потым, праз два гады, я з татам сустракалася таксама ў санчастцы, ужо пасля ПКТ. Туды да мяне прыйшоў Пратасевіч — узяць інтэрв’ю, якое нібыта было ўмовай сустрэчы з бацькам. У выніку я адказала на пяць пытанняў, але яны не былі апублікаваныя. Затое з татам мы сустрэліся, прагаварылі паўтары гадзіны. І гэта, напэўна, было адной з самых класных падзей за ўвесь час, які я правяла ў калоніі.

— Раскажы падрабязней пра гэтыя падзеі. Увосень 2024 года цябе нечакана з ПКТ пераводзяць у санчастку, а потым у атрад і на фабрыку. Што адбылося?

— Напэўна, проста адміністрацыі, альбо ўладам, альбо тым людзям, якія прымаюць рашэнні адносна майго жыцця і лёсу, стала відавочна, што больш немэтазгодна трымаць мяне ў ПКТ, што гэта нічога не дае, што працягваць гэта бессэнсоўна. У санчастцы мне далі магчымасць крыху аднавіцца пасля ПКТ, правялі абследаванне, бо любое дастаткова доўгае знаходжанне ў такіх умовах не можа не шкодзіць здароўю. Потым я апынулася ў атрадзе. Калі шчыра, я гэтага зусім не чакала. Я чамусьці думала, што мяне зноў ізалююць. Але я выйшла ў атрад і потым пайшла працаваць на фабрыку. І гэта, вядома, было і дзіўна, і класна. Мне падабаецца любая актыўнасць і дзейнасць, нават калі гэта шыццё на фабрыцы. Я атрымлівала ад гэтага задавальненне, у адрозненне ад многіх іншых людзей.

— Калі ты была ў ПКТ, на цябе аказвалі нейкі ціск, нешта патрабавалі, задавалі якія-небудзь пытанні?

— Я не вельмі ішла на кантакт з адміністрацыяй, адміністрацыя адказвала мне тым жа. У цэлым пастаяннага ціску не было, але ў нейкі момант, калі пачаліся трэкi з «вызваленнем», я стала атрымліваць розную інфармацыю ад прадстаўнікоў адміністрацыі — ну колькі можна, давай ужо пішы памілаванне.

— То-бок гэта былі канкрэтныя прапановы?

— Гэта складана назваць прапановай, хутчэй нейкая матывацыя. Ультыматумам гэта не было. Хутчэй так: калі ты напішаш, то ўсім стане лепш — і табе, і нам, вызвалі нас, перастань мучыць калонію. Калі выйшла Даша Лосік, мне ўжо казалі: слухай, ну ўжо напішы, давай, напішы, у цябе ёсць шанец выйсці.

У кастрычніку 2024-га, калі я была ў санчастцы, было інтэрв’ю Стыва Розенберга, які пытаўся ў Аляксандра Лукашэнкі пра мяне. І тады я зразумела: нешта змянілася. Пайшла інфармацыя пра тое, што калі я напішу прашэнне аб памілаванні, то мяне дакладна могуць вызваліць. Калі шчыра, я ў гэта не верыла. Я нічога не пісала, натуральна. Да гэтага я думала: мяне выпусцяць тады, калі палічаць мэтазгодным. Што б я да гэтага ні рабіла, гэта не будзе мець ніякага значэння. І я нічога не пісала, хоць нейкія прыклады паказвалі, што гэта можа быць паспяховым. Але нават цяпер мы бачым, што вельмі шмат людзей, якія напісалі прашэнні аб памілаванні яшчэ год ці два таму, да гэтага часу знаходзяцца ў калоніі. І гэта пацвярджае гіпотэзу, што існуюць нейкія незразумелыя механізмы і правілы, паводле якіх гэта адбываецца, і яны не паддаюцца ніякаму лагічнаму тлумачэнню.

— Ну, а калі б ты дакладна ведала, што напішаш прашэнне аб памілаванні і цябе адпусцяць, — пайшла б на гэта?

— Не, хутчэй за ўсё, не. Мне часта задаюць пытанне, ці шкадуеце вы, што парвалі пашпарт, засталіся і вас пасадзілі. Не шкадую. І прычына, па якой я гэта зрабіла, яна вельмі простая. Я з самага пачатку вырашыла, што застаюся з беларускім народам. Нам было ўсім класна і добра, калі нас было 500 тысяч, мы былі на вуліцах, усе адзін аднаго абдымалі і цалавалі — гэта супер. А потым быў час, калі нам усім стала дрэнна. І я таксама хачу быць у гэты час са сваім народам. То-бок я разумела, што нічога не магу змяніць і нікому дапамагчы тым, што знаходжуся ў турме, але мне было важна падзяліць лёс людзей, якія былі разам са мной.

— У калоніі хадзілі чуткі, што нібыта Машы прапаноўвалі выйсці на свабоду, але яна адмовілася і сказала, што выйдзе толькі тады, калі будуць вызвалены ўсе жанчыны. Гэта праўда?

— Я казала так: я выйду адсюль апошняй. І гэта было, напэўна, у 2021 годзе. Ну я ж не сама выйшла, мяне вывезлі. Проста ў гэты раз я не парвала пашпарт, у мяне яго не было. І я не супраціўлялася. І магу растлумачыць, чаму я сябе зусім спакойна паводзіла. Больш за тое, я нават, размаўляючы з адміністрацыяй, казала, што мая пазіцыя такая: я не хачу з’язджаць, а хачу застацца ў краіне, але калі вы будзеце мяне вывозіць, я не буду выскокваць з акна. Мне ў нейкі момант стала зразумела, што вельмі важныя паводзіны людзей, якія выходзяць з калоніі. Важна тое, як яны сябе паводзяць, што яны кажуць. Таму што мы часам адчувалі на сабе наступствы таго, што адбываецца звонку. І мне выдатна было зразумела, што маё жаданне ці нежаданне пакідаць краіну, калі ўжо адбылася нейкая на высокім узроўні з амерыканцамі і беларусамі, маё паводзіны могуць перашкодзіць далейшаму трэку вызвалення людзей або паўплываць на колькасць вызваленых. І гэта таксама мая адказнасць. Я зразумела, што не магу стаць перашкодай для таго, каб выйшлі людзі. Я не магу быць у гэтым упэўненай, канечне. Але калі сам працэс здзелкі залежыць ад маіх паводзін, я не магу яму перашкаджаць.

— Я хацела ўсё ж такі вярнуцца да гэтай фармулёўкі, што ты нібы адмаўлялася выходзіць на свабоду, пакуль не будуць адпушчаны ўсе астатнія жанчыны. То-бок канкрэтна такой фразы не было?

— Не было.

— Мы ўсе бачылі, што перыядычна да цябе прыязджалі нейкія людзі. І натуральна, пасля кожнага такога візіту з’яўляліся новыя чуткі і надзеі: Машу вызваляць, ну і нас таксама выпусцяць. Што гэта такое было, як часта гэта адбывалася і чаго ад цябе хацелі?

— Са мной хацелі размаўляць. У цэлым, напэўна, правяралі маю гатоўнасць з’ехаць. І, магчыма, маё стаўленне да дзеючай улады, да таго, што адбываецца ў краіне. Плюс, я думаю, гэта была праверка майго фізічнага і псіхалагічнага стану.

— Ад цябе чаго-небудзь хацелі? Выстаўлялі нейкія патрабаванні, прапановы?

— Так, прапаноўвалі пісаць прашэнне аб памілаванні, я адмаўлялася і тлумачыла чаму.

— Як-небудзь твой стан мяняўся пасля гэтых візітаў?

— Лісты, пасылкі, перадачы мне не сталі прыходзіць, але нейкае больш уважлівае стаўленне, магчыма, з боку медыкаў… Медыцынскія бандэролі мне тата змог два разы перадаць. Магчыма, гэта звязана з размовамі, я дакладна не ведаю.

— Для нас, для ўсіх астатніх пастаяльцаў Антошкіна, было дзіўным фактам, што ў нейкі момант восенню 24‑га года ты зноў з’явілася на фабрыцы. І пасля гэтага пачало адбывацца як бы шмат розных дзіўных падзей. Па-першае, да цябе ў атрад сталі перыядычна закідваць іншых палітвязняў. Па-другое, ты патрапіла ў спартзал на нейкі час…

— Але ненадоўга, праўда.

— Па-трэцяе, мы сталі з табой рэгулярна сустракацца ў клубе. Прычым на першым мяккім шэрагу. Што гэта было наогул?

— Не ведаю. Я да гэтага часу не ведаю. Напэўна, хацелі, каб мы размаўлялі. Каб мы дзяліліся, магчыма, якой-небудзь інфармацыяй адзін з адным. Магчыма, былі патрэбныя нейкія «карцінкі» пра тое, што я не зусім ізаляваная, са мной побач ёсць выдатныя людзі. Я разумею, што для вас гэта быў стрэс, а для мяне гэта быў найлепшы час за пяць гадоў. Я атрымлівала асалоду ад кожнай хвіліны зносін. Нягледзячы на тое, што незразумела, што адбываецца, але мы ж ведаем, што не можам уяўляць ніякай пагрозы ні для ўлады, ні для адміністрацыі, і тое, што мы абмяркоўваем… Мы маглі пагаварыць пра кіно, пра працу на фабрыцы, пра ежу.

Пра людзей у засценках: «Чалавечнасць у ўмовах пекла мяне ўражвала значна больш, чым нейкі негатыў»

— Наколькі турма была для цябе сур’ёзным выпрабаваннем у плане зносін з людзьмі?

— Магчыма, выпрабаванне — гэта не зусім дакладнае слова. Гэта быў нейкі вельмі вялікі вопыт. Таму што ў турме ты часта сустракаеш людзей, з якімі ў звычайным жыцці ніяк не перасекся б. Я вельмі шмат чаму навучылася ад іх. Я зразумела, якія балючыя кропкі існуюць у нашым грамадстве і ў дзяржаве, таму што такога колькасці няшчасных людзей я не сустракала. І на самай справе мяне ўразіла адна рэч: вельмі шмат болю і несправядлівасці.

Зносіны заўсёды я старалася будаваць так жа, як і заўсёды ў сваім жыцці, — адкрыта, заўсёды шмат гумару. Калі я чым-небудзь магу дапамагчы, я дапамагаю. Я, на жаль, у адрозненне ад усіх, не магла ні з кім нічым дзяліцца і нікому фізічна дапамагаць. Але калі трэба было нейкае добрае слова або падтрымка, я старалася падтрымліваць людзей. Гэта ўвогуле мой прынцып па жыцці — падтрымліваць жанчын. Я часта яго выкарыстоўвала ў сваёй прафесійнай кар’еры.

— Ты сустракалася з нейкай подласцю ў адносінах да цябе з боку асуджаных?

— Канечне. Агрэсія, подласць. Гэта магло быць у нейкіх дзіўных сітуацыях, калі, дапусцім, іх прымушалі пісаць на мяне даносы. Але гэта нават не так мяне ўразіла, як іншыя прыклады, калі людзі, якія былі ў чымсьці залежныя ад адміністрацыі і баяліся яе, знаходзілі ў сабе сілы не рабіць таго, да чаго іх прымушалі. Або калі, зрабіўшы нешта, можа быць, не зусім карэктнае, яны потым шкадавалі і прасілі прабачэння. Вось гэтая чалавечнасць у ўмовах пекельнага пекла мяне значна больш уражвала, чым нейкі негатыў. Негатыў мне нават цяжка ўзгадаць, я проста не памятаю такое. А вось такія вось эпізоды… Ну, значыць, не ўсё страчана.

— Прайшоўшы праз турму, ты па-ранейшаму лічыш, што беларусы неверагодныя?

— Так, я не проста лічу, я ў гэтым упэўненая. І я ўпэўненая ў тым, што нават у турме добрых людзей больш, чым дрэнных.

Пра сваіх турэмшчыкаў: «Іх пакаралі тым, што ў іх жыцці няма нічога добрага і светлага»

— То-бок твой арганізм так уладкованы, што подласці ты не памятаеш і нікому не хочаш адпомсціць?

— Менавіта так.

— Тое ж самае датычыцца ўсіх гэтых «прыгажунцаў», якія працуюць у адміністрацыі калоніі, у іншых структурах?

— Абсалютна правільна. Мне здаецца, тыя, хто робіць адкрытую дзіч і зло людзям, ужо пакараныя. Іх пакаралі тым, што ў іх жыцці няма нічога добрага і светлага.

— Добра. Дапусцім. Вось калі б ты сустрэла цяпер тут (хаця, відаць, гэта амаль немагчыма, канечне) людзей, з якімі зносілася ў першыя дні пасля затрымання, або тых, хто табе дастаў шмат непрыемнасцяў? Уяві перад сабой чалавека, які казаў табе самыя жудасныя рэчы. Што б ты яму сказала цяпер?

— Магчыма, я б спытала: паслухайце, вы, канечне, шмат чаго нарабілі, можа, падумаем, як зрабіць так, каб вярнуць гэта ўсё ў нормальнасць? Можа, ужо хопіць? Пяць гадоў, колькі можна, ужо амаль шэсць.

То-бок мне абсалютна не важная сатысфакцыя, зусім не. Мне важна, што будзе праз пяць, дзесяць, пятнаццаць гадоў у маёй краіне. Імгненнае жаданне камусьці што-небудзь даказаць у мяне адсутнічае. Ёсць жаданне зрабіць сітуацыю і жыццё людзей у Беларусі зноў нармальнай.

Categories: Асобы, Мараль, Нацыя Беларусы